Review

Gekken vragen om duivels proza

Het is dat het manuscript van een boek vele maanden voor de publicatiedatum in handen van de uitgever moet zijn, anders zou je gaan denken dat Mark van Andel bewust heeft ingespeeld op het Fortuyn-effect. Het zeventig pagina's lange verhaal waarmee zijn nieuwe bundel opent, draait om de Humaan Rationalistische Partij en haar oprichter jhr.Pieter van Rhees.

Het eisenpakket van de HRP doet af en toe sterk denken aan de stokpaarden die de leider van de LPF berijdt. De grenzen dicht voor immigranten, eventueel gedwongen remigratie, een krachtiger aanpak van de misdaad en een versterking van de nationale identiteit, ziedaar vier prominente programmapunten waarmee Van Rhees naar de kiezersgunst hengelt.

Maar er zijn ook grote verschillen tussen hem en Fortuyn. De even nurkse als rancuneuze aristocraat, die Nederland vanuit een rolstoel naar zijn hand wil zetten en na enige jaren van afwezigheid zijn comeback als mr. Hiltermann-achtige radiocommentator maakt, is voorstander van een overheid die met even harde hand regeert als indertijd de stalinistische regering van de DDR. Als wilde hij laten zien waar zijn sympathie ligt, is zijn kin getooid met de sik die ook Walter Ulbricht droeg. En wanneer zijn echtgenote en twee inwonende studentes zich tegen zijn politieke ideeën keren, laat hij dwars door zijn villa een bakstenen wand optrekken, naar voorbeeld van de Muur die Oost- en West-Berlijn van elkaar scheidde. Ten slotte maakt hij ook nog propaganda voor een straffe bevolkingspolitiek (maximaal twee kinderen per gezin), een voor iedereen geldende arbeidsplicht en herinvoering van de doodstraf.

Getuige de andere twee verhalen die in 'De erfenis van de wereld' zijn opgenomen, heeft Van Andel een kleine portrettengalerij van excentriekelingen willen componeren. Eerst wordt Van Rhees in charlatanerie naar de kroon gestoken door een alleenstaande leraar natuurkunde die vanwege een desastreus verlopen proefneming is ontslagen en zijn experimenteerdrift nu botviert op een schildpad en een autistisch kind. Vervolgens is de beurt aan een pensioengerechtigde ambtenaar van het Instituut voor Oorlogsdocumentatie die werkkring en huwelijk de rug toekeert en zich verschanst in een verlaten bunker in het oosten van Nederland, dit alles omdat hij vermoedt dat de Duitsers net als in mei 1940 een Blitzkrieg willen beginnen. Traumatische jeugdherinneringen leiden ertoe dat hij zich sterk met Anne Frank vereenzelvigt en ten slotte zelfs hele gesprekken met haar voert.

Waar het eerste verhaal dankzij de knipogen naar herkenbare personen en de menigmaal hilarische situaties nog enige amusementswaarde heeft, staan het tweede en derde bol van de ernst. Ze maken daarmee een loodzware indruk, en dat niet alleen vanwege het onderwerp, maar vooral vanwege de verteltrant, die zo oververzorgd is dat er een patina van matheid over de tekst komt te liggen. Het effect daarvan is funest voor de overtuigingskracht waarvan deze verhalen het moeten hebben. Bij het geloofwaardig neerzetten van demonische randfiguren komt het immers op de literaire middelen aan, niet op het vermogen aan de lopende band welgevormde zinnen te produceren en zogenaamd storende herhalingen in de woordkeus te vermijden. In de reacties op zijn vorige drie boeken werd Van Andel begroet als kundig stilist, maar met zijn vierde creatie wekt hij het vermoeden dat hij nog jaren op zijn routine door kan schrijven zonder dat ook maar iemand zich er een buil aan valt.

Van Andel is simpelweg te keurig en derhalve geen partij voor de gekken en dwazen waarmee hij zich inlaat. Hoe keurig hij is, heeft hij zelf al aangegeven door zich in een aantekening vooraf te distantiëren van 'racistische, antisemitische of andere uitingen van extreem-rechtse aard'. Daarmee blijkt hij niet alleen onkundig van de jurisprudentie die leert dat een schrijver nooit verantwoordelijk kan worden gesteld voor de woorden van zijn personages, maar laat hij ook zien hoe laag hij het bevattings- en oordeelsvermogen van zijn lezers inschat.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden