TaalrubriekGekke henkie

Gekke henkie, razende roeland, handige harry en saaie piet

Een lezer (roepnaam Henk) wil graag informatie over de herkomst van ‘gekke henkie’. Dat is een van de vele uitdrukkingen waarin een persoonsnaam voorkomt, net als dolle dries, klaar is Kees en boven Jan zijn. Vaak gaat het om voornamen die eeuwenlang doodgewoon zijn geweest, maar nu niet meer te vinden zijn in de top-veertig van populaire kindernamen. Daarin staan vooral uitheemse namen als Finn, Liam, Mason, Mila, Milan en Zoë.

Volgens www.etymologiebank.nl dateert de eerste vindplaats van gekke henkie uit 1928. In de krantendatabank Delpher is zelf een iets oudere bron te vinden: in een feuilleton uit 1927 in De Nederlander wordt iemand voor ‘gekke henkie’ uitgemaakt.

Henk is een verkorting van Hendrik en in 1886 staat ‘gekke Hendrikje’ weliswaar in diverse kranten ter aanduiding van een zonderlinge bedelares, maar die bijnaam heeft niets te maken met de soortnaam ‘gekke henkie’ die we nu gebruiken ter aanduiding van een sullige man die zich alles laat aanleunen.

Het is waarschijnlijker dat gekke henkie in het eerste kwart van de 20ste eeuw een uitdrukking is geworden op grond van de assonerende elementen gek en henk. Er zijn namelijk meer van dit soort uitdrukkingen met persoonsnamen waarin rijm een rol speelt. Snelle jelle, ijzeren hein, stille willie, crea bea, arie bombarie en koos werkeloos danken hun idiomatische status aan assonantie, terwijl alliteratie een rol heeft gespeeld bij de vorming van uitdrukkingen als blinde bet, handige (of harige) harry, jarige jet (of job), razende roeland, rubberen robbie en pietje precies. Dat zulke vormen van rijm niet altijd bepalend zijn voor het ontstaan van dit type uitdrukkingen, bewijzen brave hendrik (ontleend aan de titel van een 18de-eeuws schoolboek), blinde maupie, malle eppie, vlugge japie, bereisde roel en natuurlijk saaie piet.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden