Tentoonstelling Presence in het Groninger Museum. Beeld Studio Roosegaarde

Het Mooiste Nederland Groningen

Geïnteresseerd in landschappen? Dan moet u naar Groningen voor deze twee exposities

Wie geïnteresseerd is in landschappen moet naar Groningen voor twee exposities: de ene over Pieter Bos, die het landschap probeerde vast te leggen in zijn atlas, de ander van Daan Roosegaarde, die het landschap steeds laat veranderen.

Wie in de binnenstad van Groningen de Martinitoren zoekt, heeft geen stadsplattegrond nodig. Fier torent ‘d’Olle Grieze’ boven alles en iedereen uit. Het toonbeeld van de macht van de stad, al sinds eeuwen. Elk kwartier laten de klokken van het carillon van zich horen en helemaal op de top reikt de windvaan tot een hoogte van 97 meter. Dat moeten er ooit meer dan honderd zijn geweest. Toen in 1577 de Spanjaarden de stad verlieten, ontstaken inwoners bovenin een vreugdevuur. Bij de brand die volgde gingen twee houten verdiepingen in vlammen op en sindsdien blazen de Groningers iets minder hoog van hun toren.

Na een flinke opknapbeurt is de Martinitoren sinds deze zomer weer open voor publiek. Het is even klimmen – bijna driehonderd treden – maar dan word je verrast: de enorme trommel die als een bovenmaatse speeldoos het carillon in werking zet, een kleine bioscoop waar een film de geschiedenis van de stad vanuit het oogpunt van de toren vertelt, de vlaggenzolder en natuurlijk het verpletterende uitzicht over stad en ommelanden. Op de omgang van de eerste trans springt de zonnewijzer in het oog, de grootste van Nederland. Nog hoger bekijk je de stad van achter de wijzerplaten.

Groningen vanaf de trans van de Martinitoren. Beeld Van Doorn Flip

Chaos

Wat opvalt is de chaos van daken, gebouwen, straten en torens in de diepte. Het doet denken aan oude plattegronden, in vogelperspectief, met al die kleine huisjes erop ingetekend. Heel anders dan de schematische weergave van de hedendaagse landkaart. Met de tijd werden de kaarten abstracter en overzichtelijker. Een belangrijke rol daarin speelde de Groninger aardrijkskundeleraar Pieter Roelff Bos. In 1877 verscheen de eerste editie van zijn ‘Schoolatlas der geheele aarde’, waaraan al snel de naam van de maker bleef kleven.

Op een paar stappen lopen van de Martinitoren toont het GRID, het Grafisch Museum van Groningen, in een frisse expositie het verhaal van de Bosatlas. Centraal daarin staat de kunst van het weglaten. Hoe leger het kaartbeeld, hoe duidelijker. Bos ontwikkelde een beeldtaal waar cartografen zich nog altijd van bedienen.

Tentoonstelling Bosatlas, Grid Groningen Beeld Van Doorn Flip

Toch was ook hij niet altijd consequent. Op de kaart van Nederland in de eerste editie van de Bosatlas staan in Groningen relatief veel kleinere plaatsen ingetekend, terwijl provincies als Noord-Brabant en Limburg er nogal bekaaid afkomen. Bos beloofde beterschap en tekende voor de volgende edities van zijn atlas een objectiever kaartbeeld. Verwonderlijk was zijn voorkeur niet. De man die de hele wereld in kaart bracht, had zelf een zeer bescheiden actieradius.

Zijn woonhuis, de Rijks-hbs waar hij lesgaf en de universiteitsbibliotheek waar hij zijn kennis opdeed, lagen allemaal op loopafstand van elkaar. Ook de firma die de litho’s van de kaarten maakte en uitgeverij Wolters lagen binnen het gebied dat ‘de vierkante kilometer van Bos’ is gaan heten.

Groninger Museum

Even buiten het werkterrein van Bos staat het Groninger Museum. Om het vanuit de binnenstad te vinden is een plattegrond geen overbodige luxe. Mede dankzij pioniers als Bos is het lezen ervan een tweede natuur geworden. Dankzij een spel van kleuren en lijnen vind ik mijn weg naar een museum dat eveneens hoofdzakelijk uit kleuren en lijnen lijkt te bestaan. Vijfentwintig jaar na de opening is het nog steeds een van de hipste en vrolijkste museumgebouwen van Nederland. Ook binnen zou ik een plattegrondje kunnen gebruiken, in de wirwar van gangen, zalen en paviljoens is het makkelijk verdwalen.

Tentoonstelling Daan Roosegaarde in het Groninger Museum. Beeld Studio Roosegaarde

Boven aan een van de wenteltrappen ontvouwt zich een wereld die in geen kaart te vatten is. Voor zijn eerste museale tentoonstelling sleepte buitenkunstenaar Daan Roosegaarde het landschap het museum in. In acht zalen vormen bollen, blokken en lijnen in steeds wisselende patronen een droomlandschap. Onophoudelijk is het in beweging, alleen al door hun aanwezigheid veranderen bezoekers de compositie. Hoogtepunt is de zaal waar ontelbare oplichtende korrels – sterrenstof noemt Roosegaarde het zelf – kustlijnen, heuvels, eilanden en kliffen vormen. Je mag er je eigen bergen bouwen of dammen leggen. Het is een ballenbak, waar de ballen klein zijn en degenen die erin spelen groot. Windmachines langs de wanden maken dat dit landschap permanent in beweging is, vluchtig. Misschien wel net zo vluchtig als het Nederlandse landschap, dat de makers van de Bosatlas al sinds 1877 in kaarten proberen te vatten, maar dat toch steeds verandert.

Zelf klokken luiden in de Martinitoren. Beeld Van Doorn Flip

Praktisch

Kijk voor mogelijkheden voor beklimmen – met of zonder gids – van de Martinitoren, wandel- en fietsroutes door stad en ommelanden, voor accommodatie en alle andere informatie op visitgroningen.nl

De expositie ‘De Bosatlas, de kunst van het weglaten’ is tot en met 27 oktober te zien in Grafisch Museum GRID in Groningen: gridgroningen.nl

Het Groninger Museum biedt tot en met 12 januari onderdak aan ‘Presence’ van Daan Roosegaarde: groningermuseum.nl

Begin deze maand werd het hoofdstation van Groningen door NS-reizigers verkozen tot mooiste station van Nederland. Alleen al het weelderige gebouw is reden genoeg om per trein naar Groningen af te reizen.

Voor Het mooiste Nederland probeert de redactie van Trouw de mooiste fiets- en wandelroutes door Nederland uit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden