Review

Geheimen van bevinding en kuitbroek

Anne van der Meiden, 'De Zwarte kousen kerken' - bevindelijk heroverwogen portret, Ten Have, Baarn, 250 blz. - f 39,50.

Het moet welhaast de voorzienigheid Gods zijn dat tegelijkertijd prof. dr. Anne van der Meiden een ingrijpend herziene versie uitbrengt van zijn in 1966 voor het eerst verschenen portret van de 'zwaren', in de volksmond beter bekend als de 'zwarte kousenkerken'. Of doet zich hier het publicitaire gevoel gelden van de Utrechtse emeritus-hoogleraar massacommunicatie en voortrekker van het 'Aereopagusberaad', dat kerken van advies dient op het gebied van public relations?

In de leer zijn de zwaren niet veranderd, licht Van der Meiden in het voorwoord toe waarom hij zijn boek herschreven heeft; in het leven echter des te meer. In de laatste kwart eeuw hebben ze hun eigen zuil hecht in elkaar getimmerd, met een eigen krant (het Reformatorisch dagblad), reformatorische scholen in soorten en maten, en een vakbond; steeds meer reformatorische jongeren gaan studeren; het welvaartsniveau van de voorheen 'kleine luyden' groeit snel; de jongeren voelen zich aangetrokken tot lichtere vormen van geloofsbeleving zoals de evangelische beweging; de scherpe kantjes van de zondagsheiliging gaan er wat vanaf; en de emancipatie van de reformatorische vrouw schrijdt - getuige onder meer de strijd binnen de SGP - voort. Redenen te over voor Van der Meiden om voor te stellen, van nu af aan maar van de 'grijze kousenkerken' te spreken.

Daarmee is de toon van het boek gezet. Of het nou gaat over het uit principe niet laten inenten tegen polio, het geloof in de God die wolken, lucht en winden een weg wijst en toornt over de zonden, het onfeilbare gezag van de Bijbel, het weren van de vrouw van de kansel en uit het ouderlingenbankje, of de afwijzende houding van de zwaren tegenover voorbehoedmiddelen en kunst; het zal volgens Van der Meiden allemaal verdorren en verwelken. Ook de leer zal er dus aan moeten gaan geloven. Want, schrijft hij, “de wereldmijding kan niet zo doorgaan, omdat de wereld ingrijpt in denken en handelen van elke dag”.

Zelfs vraagt hij zich af, hoe lang er nog van 'zwarte kousenkerken' sprake zal zijn en ze hun waarheidsclaim overeind kunnen houden. Hij sluit belangrijke verschuivingen daarin tussen nu en tien jaar bepaald niet uit, zelfs niet bij de Mbumba-zending, een onbetwijfeld bastion van zwaar gereformeerde rechtzinnigheid.

Heeft Van der Meiden gelijk? Staat de wal die de zwaren hebben opgeworpen tegen de moderne tijd op het punt van doorbreken, met SGP-leider ir. B. van der Vlies in de rol van Hansje Brinker die zijn vinger in de afbrokkelende dijk houdt om zo het springtij te keren? Daar vallen kanttekeningen bij te plaatsen. Laat Van der Meiden zich niet te zeer leiden door een evolutionistisch optimisme, in de trant van: kennis verheft het volk? Zodra de zwaren maar voldoende opgeleid zijn, zien ze zelf wel de onhoudbaarheid van hun geloofsopvattingen in?

De groei en bloei van de evangelische beweging en de EO (in zware ogen een geloofsvariant die veel te licht denkt over de eeuwige ernst) bewijzen het tegendeel. Evenzeer houden de Gereformeerde kerken vrijgemaakt (de kerk van het GPV), waarvan de leden in het volle leven staan, orthodox stand. Goedopgeleide mensen met een tv in de huiskamer en oog en oor voor de genietingen van het leven laten hun Bijbelvaste geloof, waarheidsclaim en traditionele rolopvattingen niet los. Waarom zouden de zwaren dat dan straks wel doen?

Het lijkt er op dat Van der Meiden zich in zijn voorspellingen heeft laten leiden door zijn eigen geschiedenis. Hij groeide op als kosterszoon in de zware christelijke gereformeerde kerk van Rijssen, het Jeruzalem van het oosten. De theologiestudie in Utrecht opende hem de orthodoxe ogen. Door rationele argumenten overtuigd zwaaide hij om en werd vrijzinnig hervormd predikant. Maar de ratio heeft niet bij ieder het laatste woord, zeker bij de zwaren niet. Er is meer dan voor ogen is, zeggen die, en staat in de Schrift niet dat zj zalig zijn die geloven zonder te zien? Daarom ook voelen de zware gereformeerden, veel minder dan EO-aanhangers, zich geroepen om het geloof met verstandelijke argumenten te bewijzen. 'Creationisten', mensen die aan willen tonen dat de wereld geschapen is zoals in Genesis staat, zijn er dan ook nauwelijks in bevindelijke kring. Daar gaat het om de roerselen van het hart, dat onrustig blijft tot het rust vindt in de Heere.

Geloofspolemiek

Van der Meidens levensgeschiedenis is vaker aanwezig in het boek. In het hoofdstuk over de geloofsopvattingen maar ook elders gaat hij telkens met de zwaren in discussie om ze te tonen dat hun geloofsstandpunten onhoudbaar zijn. Dat kan een lezer irriteren die slechts wil weten wie de zwaren zijn, wat ze geloven en waarom ze in een aantal opzichten afwijken van onze eigen tijdgebonden manier van leven en denken. De geloofspolemiek doet ook afbreuk aan de doelstelling van Van der Meiden om met zijn boek buitenstaanders in te wijden in de geheimen van bevinding en kuitbroek, hele noten en voorzienigheidsgeloof, Tholen en Staphorst. Voor die is het boek veel te hoog gegrepen, zeker het gedeelte over de zware leerstellingen. Van der Meiden heeft een andere doelgroep op het oog, lijkt het: de zwaren zelf.

Als de zwaren niet, zoals Van der Meiden voorspelt, door de een of andere historische wetmatigheid de 'wereld' op een afstandje gaan volgen, hoe zullen ze dan in de nabije toekomst varen? De recente polio-epidemie en de SGP-vrouwenkwestie lichten een tipje van de sluier op. Het is zeker niet zo dat voortaan alle zware jonge gezinnen hun kinderen in zullen laten enten tegen polio. Op het hoogtepunt van de polio-epidemie verschenen in zware kring weer brochures die stelling namen tegen de polio-inenting als strijdig met Gods voorzienigheid. En in een reportage in NRCHandelsblad begin dit jaar over de plaats Genemuiden, waar zwaren naar toe verhuizen en heidenen uit wegtrekken, kan een 35-jarige Gekrookte-Rietpredikant, net als een gezin uit de gereformeerde gemeente, vaccinatie niet rijmen met het Godsbestuur en lopen vele Genemuidenaren onverzekerd rond. Andere zwaren hebben daarentegen, geschrokken door de rondwarende polio, hun kinderen wel laten inenten.

Bij de SGP-vrouwenkwestie kwam een al jaren onderhuids smeulende strijd aan de oppervlakte tussen de linkervleugel die getuigen wil in de samenleving maar het praktische politieke handwerk niet schuwt, en de rechtervleugel die kiest voor wereldmijding. In het spanningsveld tussen de zondag en de maandag dreigen de zwaren, die toch al een reputatie hebben in scheurmakerij, opnieuw te scheuren: in 'lichte zwaren' en 'zware zwaren'. Dat accent nu ontbreekt in Van der Meiden's schildering van de zwaren. Terwijl dat wel eens het voorland zou kunnen worden van de 'Saambinders' en de 'Bewaar het Pand'-ers, de 'Gekrookte Riet'-ers en de 'Wachters Sions'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden