Review

Gegijzeld door vreemde krijgsheren

Het leek of Italië zichzelf in de 14de eeuw aan het opbranden was. Er was zelden of nooit vrede tussen de steden en staatjes. Een Engelse huurlingenbaas verdiende meer dan wie ook goud aan de terreur en de waanzin: Hawkwood.

Veertiende-eeuws Italië spreekt tot de verbeelding. In stadstaten als Florence, Milaan en Venetië groeide een honger naar macht, kennis en schoonheid die wij als het begin van de Renaissance herkennen. Het resultaat van de toenmalige ontmoeting van inspiratie, geld en talent is in de steden van Noord-Italië nog altijd zichtbaar, met dank aan het mecenaat van plaatselijke machthebbers.

Maar hoewel ons oog haast automatisch naar de schoonheid van deze cultuur-in-opbouw wordt getrokken, was de wereld waarin de Renaissance wortel schoot verre van mooi. In het boek 'Hawkwood, de duivelse Engelsman' wordt deze boodschap ons hoofdstukken lang ingewreven.

Het boek van Frances Stonor Saunders geeft een prachtig, maar wrang en donker beeld van hoe het er in die eeuw aan toe ging. De stadstaten en de paus waren verwikkeld in eindeloze militaire conflicten; oorlogvoering was endemisch; het interstadstatelijk verkeer was een gekmakende dans van wisselende bondgenootschappen, verraad en trouw, vendetta en verzoening.

Dezelfde machthebbers die de vroege Renaissance-kunstenaars werk bezorgden, waren voor hun positie aangewezen op huurlingen, de condottieri, die van overal en nergens kwamen om in Italië roem en buit te vergaren.

Tienduizenden vrije jongens zwierven door de heuvels van Toscane en Umbrië, boden zich aan de hoogste bieder aan, legden zich toe op het beoorlogen van een tegenstander, om vervolgens over te lopen als deze bij nader inzien toch meer wilde bieden. En als er helemaal geen bieder was, kon er altijd nog een stad in de buurt geterroriseerd worden totdat er omwille van de lieve vrede een fiks bedrag op tafel kwam. Van deze vrije jongens was Hawkwood de beruchtste.

Bloeddorstige gekte hield Italië gevangen in een staat van terreur en contraterreur. De vicieuze cirkel was niet te breken, zo leek het. De macht van de condottieri was enorm. ,,Niets is zo waanzinnig'', schreef Petrarca, “als het feit dat wij Italianen, met zo veel zorg en op onze eigen kosten, die mensen uitnodigen naar Italië te komen die het vernietigen.''

Het beschrijven van dit soort menselijke waanzin is Frances Stonor Saunders wel toevertrouwd. In 2000 publiceerde zij 'The Cultural Cold War', een boek waarin de pogingen van de CIA om cultureel Amerika voor het anti-communistische karretje te spannen worden ontleed. Hierin wist de schrijfster duidelijk te maken waarom de CIA het noodzakelijk achtte moderne Amerikaanse kunstenaars als Jackson Pollock te steunen. Het vrije denken van de modernisten zou via tentoonstellingen op magische wijze het publiek beïnvloeden en het weghouden van het hermetische gedachtegoed van het stalinistisch communisme. Klinkt dit vandaag behoorlijk ridicuul, in de jaren vijftig werd er flink wat belastinggeld aan besteed.

Misschien is het aan Stonor Saunders' scherpe oog voor de combinatie van het ridicule en het tragische te danken dat het boek 'Hawkwood' eigenlijk meer over de door Petrarca beschreven waanzin gaat, dan over de persoon Hawkwood. De prominente aanwezigheid van de Engelse huurlingenbaas in de titel laat onverlet dat hij eerder als symbool van de tijd wordt neergezet dan als een mens van vlees en bloed. De carrière van de bendeleider -- hij voerde een tijd de Witte Compagnie aan, een even gedisciplineerd als bloeddorstig gezelschap vechtersbazen - wordt met verve beschreven. Maar nergens krijgen we zekerheid over persoonlijke motieven. Natuurlijk is dat deels een bronnenprobleem: alles wat we weten, inclusief de bijnaam 'duivelse Engelsman', komt uit de archieven van in de strijd betrokken Italiaanse staten. Een poging hem aan Chaucer (van de 'Canterbury Tales') te koppelen - zij moeten elkaar hebben gekend en Hawkwood zou model hebben kunnen staan voor de 'gentil knighte' - faalt, en dus moeten we het doen met de getuigenissen van bange Italiaanse officials, die er alle belang bij hadden de roverhoofdman als een bruut af te schilderen.

Dit is een minimale kanttekening bij een verder prachtig boek, in een gedreven stijl en met een humoristische toon geschreven. Wel is het jammer dat de vertaling ons af en toe wat in de steek laat. Stonor Saunders' bevalt beter in het Engelse origineel dan in de hier en daar wat hoekige Nederlandse hervertelling.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden