Review

Geen vrije wil? Dat gaat me toch echt te ver

Victor Lamme houdt niet zo van de vrije wil. Hij vindt het een product van de kwebbeldoos. Die kwebbeldoos, Lamme is hoogleraar cognitieve neurowetenschap, bevindt zich in onze linkerhersenhelft. Dezelfde helft waaraan we ons vermogen tot taal danken en waardoor we patronen en structuren kunnen onderscheiden. Onze neiging structuren te zien, ook waar ze niet zijn, is onuitroeibaar. Denk maar aan de beurskoersen en hun onvoorspelbaarheid. Onverteerbaar, maar de kwebbeldoos biedt uitkomst. Als er geen structuur is, maakt ze er wel een. Uit zo’n zelfde behoefte aan structuur is de gedachte van de vrije wil ontstaan. Alsof daden volgen op gedachten. Alsof er een mannetje in ons hoofd zit dat instructies geeft die het lichaam opvolgt.

Maar zo werkt het niet. Lamme’s boek is een aaneenschakeling van voorbeelden dat het juist andersom is. Dat de daad er eerder is dan de gedachte. Dat we geregeerd worden door reflexen. Niet anders dan een kikker die een krekel ziet achter een grote steen. In zijn brein gaan twee reflexen de strijd met elkaar aan. De ene zegt: spring rechtstreeks naar de prooi. De ander: wees wijzer en ga eerst om die steen heen. Als de kikker voor de tweede optie ‘kiest’, lijkt dat ingegeven door gezond verstand. In werkelijkheid heeft de ene reflex het gewonnen van de andere. The winner takes all. Er is maar één reflex mogelijk. Pas als die, sterkste, reflex is afgewerkt, is er ruimte voor de andere en bespringt de kikker zijn prooi.

In essentie, zegt Lamme, werkt het bij de mens net zo. Reflexen strijden om voorrang. Ons brein, en niet ons talige verstand, wikt en weegt. De sterkste reflex wint. Met vrijheid heeft dat net zo weinig te maken als de kikker vrij was in zijn keus eerst de steen te vermijden. Dat we toch denken vrij te zijn, danken we aan de kwebbeldoos die achteraf een mooi verhaal maakt over motieven en intenties. Waarom doet de kwebbeldoos dat? Omdat we sociale wezens zijn voor wie het van belang is te weten wat ze wanneer van soortgenoten kunnen verwachten. Als we ons in de ander verplaatsen, kunnen we, althans dat denken we, zijn gedrag voorspellen en erop reageren. Aan die behoefte danken we de idee van een vrije wil.

Lamme heeft iets van een gedrevene, die het de hoogmoedigen wil inpeperen. De hoogmoedigen die menen dat vrijheid hen verheft boven hun door instincten aangedreven medeschepselen. Wat een verbeelding! De gedachte van een bewust Ik is een illusie. Op de keper beschouwd zijn wij niet meer dan een kikker. Je proeft de afkeer van de bètawetenschapper voor de alfa’s met hun praatjes. Sigmund Freud voorop.

Ik ben ook zo’n alfa. Zou het daardoor komen dat ik Lamme te absoluut vind, ondanks de kracht van zijn voorbeelden? Ik val hem bij in zijn onderstreping van de macht van de reflexmatige reactie en de onmacht er soms tegen in te gaan. Maar verschilt de mens hierin niet van de kikker, dat de mens kan besluiten uit krekellievendheid de krekel niet meer als zijn prooi te beschouwen?

De kikker kan zo’n besluit onmogelijk nemen. Ik, de mens wel. Op dezelfde reflex reageer ik de ene keer zus en de andere keer zo. Ik kan positie innemen tegenover reflexen. Soms verlies ik. Lamme zal zeggen: niet ’ik’ verlies; nee, de ene reflex is sterker dan de andere, het resultaat heb je maar te accepteren. Hij bepaalt me erbij dat ik veel minder autonoom ben dan ik dacht. Hij doet me begrijpen waarom ’willen’ soms niet helpt in de strijd tegen een ongewenste reflex.

Maar toch. Overzie ik mijn leven, dan zie ik een permanente stroom van reacties op reflexen met als eindresultaat een unieke combinatie: mijn eigen Ik. Het gaat me te ver dat resultaat te beschouwen als een achteraf constructie van de kwebbeldoos. Ik wil niet hoogmoedig zijn, maar deterministisch ook niet.

Al lezend moest ik denken aan God. Vroeger overal en vanzelfsprekend aanwezig. Maar al eeuwen op de terugtocht, verdreven uit ieder domein waar de wetenschap greep op kreeg. Zou het de mens ook zo gaan? Stapje voor stapje beroofd van wat zo typisch menselijk is: vrijheid en verantwoordelijkheid? Ondanks de hartstocht waarmee het geschreven is, waait er een koude wind in Lamme’s boek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden