Review

Geen Rus kan zonder dak

Wie de Russische maffia alléén als een bende gewelddadige parasieten ziet, gaat voorbij aan de kern: waar de staat geen enkele bescherming biedt, moet de burger naar andere mogelijkheden omzien om zichzelf en de zijnen te beschermen.

Hella Rottenberg

,Als ik naar de militie ga om te melden dat mijn kiosk is overvallen, kost dat meer dan het oplevert'', vertelt Pjotr, een kiosk-eigenaar in de Russische industriestad Perm. ,,De eerste keer dat de kiosk wordt aangevallen, doen ze gewoon niets. Hoe vaker ik aangifte doe bij de militie, des te groter de kans dat ze mijn kiosk sluiten, ook al ben ik het slachtoffer.''

Pjotr legt uit dat het voor de politie ('militie') belangrijk is de officiële misdaadcijfers in het eigen district laag te houden, want de prestaties van de agenten worden vooral daar aan afgemeten. Voor Pjotr heeft het daarom zin om een beschermer in de arm te nemen. Hij hoopt dat zijn handel op die manier wél gevrijwaard blijft van overvallen, intimidatie of brandstichting.

Protectie, zo blijkt uit dit voorbeeld, is meer dan een eufemisme voor afpersing. De 'beschermers' -in het Russisch economisch verkeer 'een dak' geheten - bieden diensten aan waaraan in een jungle-samenleving behoefte bestaat. Het 'dak' zorgt ervoor dat overvallers afgeschrikt worden, dieven gestolen goederen terugbrengen of de waarde ervan vergoeden, de militie en de belastinginspectie zich gedeist houden, en soms ook dat de concurrentie op veilige afstand blijft. 'Dakloos' blijft niemand, concludeert de Italiaanse socioloog Frederico Varese in zijn onderzoek naar de structuur en het wezen van Russische misdaadsyndicaten.

In een AKO-boekhandel zag ik 'De Russische maffia' liggen bij de afdeling 'spanning'. Dat moet berusten op een misverstand. Want Varese heeft een studie geschreven die vooral voor criminologen en sociologen interessant is. Het boek zou een publiek dat op zoek is naar smakelijke true crime teleurstellen. Het beste en origineelste stuk is de beschrijving van de handelspraktijk op microniveau, in Perm, met veel citaten en ervaringen van zakenlieden. Inmiddels zijn de gegevens die Varese verzamelde meer dan vijf jaar oud -de vertaling verscheen vier jaar na de oorspronkelijke uitgave. Maar we kunnen er toch wel van uitgaan dat het patroon van zaken doen min of meer hetzelfde is gebleven.

Wie ergens in Rusland een winkel of kiosk opent, krijgt gegarandeerd binnen enkele maanden bezoek van zware jongens. Die schatten de omzet, heffen een percentage ervan (vaak wordt gesproken van twintig procent) of een vast bedrag, en komen vervolgens wekelijks dan wel maandelijks langs om te beuren.

Een beginnend ondernemer doet er verstandig aan niet aan het toeval over te laten bij wie hij onderdak vindt. Hij vraagt eerst eens rond bij kennissen en instanties -daar hoort ook de politie bij- welke protectiefirma een goede reputatie heeft. Dat wil zeggen: sterk genoeg is om zich de rivaliserende bendes van het lijf te houden, waar levert voor z'n geld en zijn clientèle niet te erg kaalplukt. Pas als de zakenman in spe zeker is van protectie, opent hij een zaak.

Protectie is, zoals gezegd, meer dan afpersing. Als een zakenman problemen heeft met leveranciers of afnemers die zich niet aan afspraken houden, kan hij z'n 'dak' inschakelen en vragen of die als incassofirma wil optreden. Het spreekt dan vanzelf dat de 'deurwaarder' van de opbrengst minstens de helft pakt. En het is ook een gegeven dat dreigementen en het toepassen van -vaak buitensporig- geweld net zozeer bij het zakendoen in Rusland horen, als het afspreken van een prijs. Dat geldt op het niveau van de kiosken en kleine winkels, waarvan de eigenaars door Varese konden worden geinterviewd, maar ook in hogere echelons van het economisch verkeer. Zelfs banken plegen schulden door middel van knokploegen te innen.

Aan de hand van een uitvoerige literatuurstudie en zijn veldonderzoek in Perm beschrijft Varese de patronen die zijn ontstaan als gevolg van het wegvallen van het wettig gezag en het geweldsmonopolie van de overheid. Uit zijn studie blijkt hoe onvoorstelbaar moeilijk het is om eenmaal verloren terrein te heroveren. Want de overheid kan zoveel nieuwe wetten maken als ze wil, rechters kunnen eindeloze aantallen vonnissen uitbraken, zolang men er niet in slaagt om naleving van de wet af te dwingen, blijven het allemaal toneelstukjes waarmee de staat zichzelf voor de gek houdt.

Varese toont die onmacht van de staat in zijn beschrijving van het gerechtelijk deurwaarderskantoor in Perm. Daar werken drie vrouwen en een man, allen boven de veertig. Uit de mond van een plaatselijke rechter tekent Varese op dat ,,iemand maar zijn stem hoeft te verheffen of ze kruipen al weg in een hoekje''. De deurwaarders hebben geen bedrijfsauto tot hun beschikking en maken gebruik van openbaar vervoer of hun eigen auto om goederen op te sporen en in beslag te nemen. Als ze de omstandigheden en tegenslagen ten spijt toch wat spullen hebben ingenomen, dan stallen ze die op hun kantoortje, want een opslagplaats ontbreekt.

De wet van vraag en aanbod heeft in de postcommunistische anarchie merkwaardige vormen van protectie opgeleverd. Politiekorpsen, militaire garnizoenen, grenswachters en geheime dienst hebben afdelingen opgericht die particuliere bewaking of inlichtingen aanbieden. Daarbij vervaagden al gauw de grenzen tussen wettig gezag en misdaad: criminele organisaties worden beschermd door politiebewakers en bewakingsdiensten van de politie maken zich schuldig aan afpersing en geweld.

De criminalisering van de Russische economie gaat overigens veel verder dan de bloei van maffiagroepen, liquidaties, knokploegen en particuliere bewakingsdiensten: toen het staatseigendom in een paar jaar tijd geprivatiseerd werd, ontstonden er coalities tussen politici, ambtenaren, fabrieksdirecteuren en misdaadbendes. Zij ontwierpen de regels volgens welke het eigendom verdeeld werd, profiteerden daar in onbeschaamde mate van en moesten vervolgens zichzelf en hun bezit zien te beschermen. Het duurt lang voordat eigendom in zulke omstandigheden weer gelegitimeerd is. In de tussentijd geldt het recht van de sterkste.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden