Review

Geen dorens meer aan de roos van Isai

Mijn vriend, een rozenkweker, klaagde een beetje. Hij houdt van zijn vak, maar met alleen het kweken van rozen kom je er vandaag de dag niet meer. Minstens zo belangrijk is welke rozen je kweekt. Trosrozen, enkele rozen met veel bloemblad of juist met weinig. De kunst is met die roos op de markt te komen waar de consument om vraagt. In welke richting gaat diens smaak? Langzamerhand is hij daar meer mee bezig dan met rozen en dat vindt hij maar zozo.

In zijn wereld ben ik een leek. Ik kom nog uit de tijd van de rode Baccarat voor de romantiek en de witte of eventueel gele roos voor het overige werk. Daarom keek ik op van zijn verhaal. Waarom eigenlijk? Of het nu om rozen gaat of om auto's, overal is het ene model van vroeger vervangen door een keur van mogelijkheden. De consument heeft het voor het kiezen.

Met Jezusbeelden is het niet anders. Nog niet zo lang geleden had de historisch-kritische methode net zo het alleenrecht als ooit de Baccarat. De methode baande zich een weg door de ontstaansgeschiedenis van de evangelieteksten en de daarin al aanwezige Jezus-interpretatie op zoek naar een historische kern om aan het einde van de rit met heel veel interpretatie en heel weinig feit uit te komen. Het leverde een Jezusbeeld op volgens Mattheüs, Marcus en al die anderen. Maar al die interpretaties hadden gemeen dat ze ergens voor anker gingen, zo niet bij een historisch feit, dan toch bij de overgeleverde tekst.

Maar een roos, van zijn dorens ontdaan, is niet langer een roos.

Kom daar tegenwoordig eens om. Volgens Francesco Carotta lijkt de kruisiging van Jezus 'verdacht veel op de crematie van Caesar'. Volgens Thijs Voskuilen was Paulus een Romeins agent, die het Jezusverhaal zo manipuleerde, dat christenen volgzame Romeinse burgers werden. Volgens Geurt Henk van Kooten was Paulus juist een rondtrekkend filosoof met een Jezus voor wie je het pad van de Griekse filosofie niet hoefde te verlaten. Volgens Charles Vergeer werd Jezus gekruisigd na een poging om onder leiding van Judas Iskariot de tempel op de hogepriesters te veroveren. Jezus, van voorname komaf, had zich iets te voorbarig in een gewichtig koningsgewaad gestoken en kwam daardoor niet snel genoeg weg toen de aanslag mislukte. Vandaar zijn gevangenneming.

Al die Jezus-interpretaties hebben drie dingen met elkaar gemeen. Ten eerste de behoefte zich te baseren op bijbelteksten, zij het alleen op teksten die passen in het betoog. Teksten of tekstgedeeltes die daar niet in passen, worden zonder veel omhaal weggezet als vervalsing of latere toevoeging. De willekeur van dit selectief tekstgebruik wordt gemaskeerd met een vloed van historische en literaire argumenten uit niet-bijbelse bron, die de zaak verder inkleuren in de gewenste richting. Daardoor krijg je die voor al deze boeken zo kenmerkende dienstbaarheid van belezenheid aan vooringenomenheid.

In de tweede plaats valt in de reactie op dat deze vooringenomenheid recensenten die anders opvallen door kritische zin en rationaliteit totaal niet stoort. Het christendom moet nog maar zien, dat het hier een goed antwoord op heeft, laten ze weten. Terwijl dezelfde boeken voor wetenschappers met verstand van zaken (historici, classici, nieuw-testamentici, gelovig zowel als niet-gelovig, dat maakt niet uit) het niveau van een verhandeling uit het winkeltje van esoterie en magische stenen niet te boven komt. Hoe zou dat komen?

Daarmee kom ik op het derde punt. Alle schrijvers beschrijven het christendom als een affaire die past in gewone menselijke patronen. Bij de een maakt het niet uit of je nu christen bent of Romeins staatsburger. Bij de ander is het christendom als offspring van de Griekse filosofie één op één te vergelijken met andere mysterieculten uit de eerste eeuwen. Voor een derde is het allemaal begonnen met een uit de hand gelopen joods opstandje waar later een religieuze draai aan gegeven is. Nergens is het joodse volk nog nodig als drager van Gods boodschap.

Volgens Van Kooten bestaan er zelfs geen joden in Jezus' tijd. Maar alleen gehelleniseerde Romeinse burgers met een joodse achtergrond. Carotta ziet het christendom helemaal in Romeins perspectief, Voskuilen ziet het zelfs als een Romeinse truc en Vergeer beschouwt christendom dat zich 'vastklampt aan die man, Jezus van Nazareth, de gekruisigde' als bijgeloof.

Bij niemand hoef je in verband met Jezus levensbeschouwelijk van kleur te verschieten. In die tijd niet en, in het verlengde daarvan, nu ook niet. Je kunt je Caesar-cultus blijven volgen (Carotta) of Jezus bepeinzen volgens het toen gangbare hellenistisch denken (Van Kooten). Ook het lijden van Jezus als toegang tot God is weggemasseerd.

Daarmee lijken deze boeken op die new-age-achtige, tegen de gnostiek aanleunende publicaties, waar het kruis ook niet meer is dan een rite de passage en Jezus even onaangedaan als onbeschadigd, op de zeef blijft liggen als reine held, die ons voorgaat op een pad van wijsheid. Een beetje wijsheid in het dagelijks bestaan. Wie kan daar iets tegen hebben? Geleidelijkheid, geen breuk. Precies het levensgevoel van deze tijd en de verklaring voor de populariteit van deze betogen.

Het christendom van deze boeken is vooral niet-joods en vooral mist het de apocalyptische breuk, die het optreden van Jezus juist zo kenmerkt. Het geeft ook niet meer te denken wat het betekent op de wijze van Mozes, Elia of Jezus drager te zijn van Gods boodschap en daarvoor te lijden. Alle uitverkorenheid, ook dat van het uitverkoren volk, is uit het scenario geschreven. Alle katten zijn er even grijs. De jood Jezus is niet meer nodig. Het joodse volk ook niet meer. Romeinen en Grieken verzinnen het zelf wel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden