Gedempte en trage schilderingen

Het Berlijnse Hamburger Bahnhof toont tot begin oktober als eerste en enige Europese museum een retrospectief van de Amerikaanse beeldend kunstenaar Brice Marden (1938).

Hoewel Brice Marden over het algemeen wordt beschouwd als ’minimal’ kunstenaar, omschrijft de Amerikaan zijn werken zelf liever als ’slow paintings’ – een soort tegenhangers van ’slow food’. Wie de overzichtstentoonstelling in de Hamburger Bahnhof in Berlijn bezoekt, merkt inderdaad dat het predikaat ’minimalisme’ te beperkt is voor zijn werk.

Maar in die stroming vond Marden wel zijn oorsprong. De in New York geboren kunstenaar studeerde vanaf 1963 bij zijn grote voorbeeld Jasper Johns, maakte in 1964 zijn eerste monochrome schilderij en kreeg kort daarna zijn eerste solotentoonstelling.

Al vrij snel hoorde Marden tot de belangrijkste Amerikaanse kunstenaars van na de Tweede Wereldoorlog, al is zijn naam in Europa relatief onbekend gebleven. Het recente krantenbericht over de beschadiging van een van Mardens doeken in het Amsterdamse Stedelijk Museum zal weinig lezers zijn opgevallen.

Mardens overzichtstentoonstelling in het Berlijnse Hamburger Bahnhof is de eerste en tot nu toe enige kans die Europa krijgt om zo uitgebreid kennis te maken met Marden. Amerikaans enthousiasme mag je meestal met een korreltje zout nemen. Maar als je de ruim vijftig werken (zowel schilderijen als tekeningen) zo in het wild bij elkaar ziet hangen, kun je je voorstellen dat de tentoonstelling die vorig jaar in het New Yorkse Museum of Modern Arts begon ’de opwindendste van het jaar’ werd genoemd.

Mardens vroege doeken uit begin jaren zestig passen inderdaad naadloos in het minimalisme, waarin die groep kunstenaars het beeld reduceerden tot het uitgebeend noodzakelijke. Maar Marden ontwikkelde zich verder. Hij raakte geïnspireerd door het werk van Alberto Giacometti, werd de assistent van Robert Rauschenberg – nog zo’n icoon van de Amerikaanse beeldende kunst – en begon in 1968 met het maken van zijn karakteristieke meerluiken, zoals ’Fave’ en ’For Pearl’. Panelen van elk één schakering of kleur, vaak met een dunne strook verfdruipers aan de onderkant.

Anders dan je aan de hand van de – overigens voortreffelijke – reproducties in de Berlijns tentoonstellingscatalogus zou vermoeden, zien de meerluiken er in het echt helemaal niet zo strak uit als op de foto. Door hun aanzienlijke formaat hebben de schilderijen bovendien eenzelfde soort lijfelijke werking als het werk van Mark Rothko: als toeschouwer word je opgenomen door zo’n doek, afstand wordt opgeheven.

In het echt zie je ook pas goed hoe de fragiel de oppervlaktes van Mardens gedempte schilderijen zijn. Dat komt door de bijenwas die hij in die periode door zijn olieverf mengde. En die hij opbracht met een plamuurmes, waardoor zijn verstilde doeken lijken te ademen, zoals oude gestucte mediterrane muren dat doen.

Dat mediterrane is daadwerkelijk aanwezig in titels zoals ’Souvenir de Grèce’ en ’Towards Brindisi’: plaatsen die een bijzondere betekenis voor Marden hadden; in andere werken verwijst hij naar collega’s – naar Goya bijvoorbeeld in ’D’après la Marquise de la Solana’; of naar Griekse mythologie (‘The Muses’). Romantische thema’s bijna, met minimalistische middelen tot stand gebracht.

In de jaren tachtig veranderde Mardens werk dramatisch, nadat hij reizen had gemaakt door Azië. Geboeid geraakt door de Chinese kalligrafie, bracht hij tekening aan in schilderijen zoals de ’Cold Mountain’-serie. De gestiek die Marden voorheen in zijn matte oppervlaktes verwerkte, trad nu op de voorgrond in kronkelige lijnen.

Mardens ’kalligrafische’ schilderijen werden al snel kleur- en contrastrijker. Een proces dat zich voortzet tot zijn recentste veelluik ’Propitious Garden of Plane Image’, dat hij luttele dagen voor de opening van deze tentoonstelling in het MoMa voltooide.

Het ’Slow painting’ zoals Marden zijn schilderijen noemt, slaat overigens zowel op de schilder zelf als op de toeschouwer. Marden maakt zijn huidige werk met kwasten aan lange stokken. Door de afstand heeft hij een beter overzicht, zegt hij. En wordt hij gedwongen traag te werken. Iedere aarzeling of trilling komt uitvergroot in het lijnenhandschrift terecht. Marden haalt hier en daar wat verf weg met een mes en schildert plekken over.

Met diezelfde traagheid verwacht hij ook dat de toeschouwer zijn lijnen aandachtig tot zich neemt. Volg Mardens beweging met je ogen. Draai mee met de pen van de schoonschrijver, dans mee met de lijnen en verlies je in een zinnelijke ervaring.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden