Interview Festival Oude Muziek

Gambist Robert Smith heen en weert tussen Marais en Metallica

. Beeld .

Robert Smith maakte een cd met muziek voor viola da gamba. De Brits-Nederlandse gambist legt uit wat de muziek van Marin Marais zo bijzonder maakt. En die van Metellica.

Het Festival Oude Muziek in Utrecht is in volle gang. Viola da gamba-speler Robert Smith zal er aanwezig zijn, maar niet om op te treden. Hij gaat er volgend weekend struinen op de oude muziekmarkt, elk jaar onderdeel van het festival. Bij een specifieke instrumentenbouwer hoopt hij een ‘authentieke’ trommel te scoren. Zo eentje die ook voorkomt op de nieuwe cd van Smith, gewijd aan onbekendere violo da gamba-stukken van de Franse barokcomponist Marin Marais (1656-1728). Op die Marais-cd, ‘La Gracieuse’, is de ‘tambourin’ te horen in ‘La Biscayenne’ uit de minder vaak gespeelde Suite in e-klein.

De opvallend fraaie cd is de aanleiding voor het gesprek, maar met de Britse Smith, die in 2003 naar Amsterdam kwam om barokcello en viola da gamba te studeren, staan we al snel stil bij het nagenoeg ontbreken van Nederlandse ensembles op het festival dit jaar. Op de prominente avondconcerten in Utrecht is tien dagen lang geen enkel Nederlands ensemble geprogrammeerd. Nederland was aan het eind van de vorige eeuw het walhalla voor de oudemuziekbeweging. Voor Smith was dat de reden om hier te komen studeren. 

Maar de oude meesters Gustav Leonhardt, Frans Brüggen en Anner Bijlsma zijn er niet meer. Waar zijn hun opvolgers en is Nederland nog wel een gidsland in de oudemuziekbeweging? In Utrecht wordt er zelfs een debat aan gewijd, komende vrijdagochtend in de Janskerk.

Best snel een andere kant op

Smith ziet het ‘probleem’, maar wil er niet te dramatisch over doen. Hij kan in Nederland nog steeds goed zijn brood verdienen. “Vroeger was de oudemuziekbeweging misschien meer ommuurd. Toen ik hier kwam was de hardcore old school van de eerste generatie er nog steeds. Hun opvattingen over de regels van de retorica in de barokmuziek resoneerden sterk bij mij, en nog altijd speel ik vanuit die retorische uitgangspunten.

“Maar met de volgende generatie ging het best snel een andere kant op. En in de tussentijd is cross over heel erg geaccepteerd. Je ziet het bij groepen als Holland Baroque. Die bedenken cross-over-programma’s met niet-Westerse musici of met musici uit de populaire of jazzhoek. Het aanbod van pure oude muziek, waarin die retorica erg belangrijk is, is veel minder geworden, ook omdat er minder ensembles zijn dan vroeger. 

Iemand als Ton Koopman doet veel meer in het buitenland dan in Nederland, omdat het voor hem en zijn koor en orkest financieel te moeilijk is geworden hier. Misschien is het een beetje aan het verwateren ja, echte koplopers zijn er niet. In Bazel heb je nog echt een oudemuziekopleiding. Daar zitten de early music nerds, om ze maar eens zo te noemen.”

Metallica heeft ook stille momenten

Een nerd kun je Smith niet noemen. Hij speelde ooit bij een rockband op een basgitaar zonder fretten en is verklaard fan van Metallica. ‘The Black Album’ van deze heavymetalband was de eerste plaat die hij ooit kocht. De herrie van heavy metal en de subtiele fijnzinnigheid van Marais, een grotere tegenstelling is er bijna niet. Op YouTube staat een filmpje waarop Smith een door hem gemaakt arrangement voor viola da gamba speelt van Metallica’s ‘One’. Hij speelt het zittend op een krukje, hemd uit de broek, broekspijpen opgerold, blote voeten.

Smith legt uit: “Metallica heeft ook echt wel stille momenten en de structuur van hun liedjes is heel anders, ingewikkelder, dan bij vergelijkbare groepen. Ik heb met orkestbegeleiding in een historische circustent, terwijl een handstand-acrobaat zijn kunsten vertoonde, Metallica gespeeld. Op een bepaald moment riep het hele orkest: Whooeee!”

“Voor sommigen is het misschien gek ja, dat heen en weer bewegen tussen Metallica en Marais, maar ik ben muziek gaan maken om met anderen te communiceren. Met mijn mede-musici, maar ook met het publiek. Met Metallica kun je dat even goed als met Marais. Voor deze cd heb ik alle 600 ‘Pièces de Viole’ van Marais onderzocht. Viole is de Franse term voor viola da gamba. In een paar maanden tijd heb ik in mijn vrije avonduren alle vijf boeken die hij heeft uitgegeven gespeeld. Er zit geen enkel slecht stuk tussen, maar ik ging op zoek naar de veronachtzaamde composities. Composities die absoluut meer aandacht verdienen.

De kunst om dingen weg te laten

“Je kunt in die boeken mooi Marais’ ontwikkeling volgen. Toen hij het eerste boek schreef was hij dertig jaar en componeerde hij vrijer en uitdagender. Hij vond het toen kennelijk leuk om hele moeilijke stukken te spelen. Elke vijf tot tien jaar bracht hij een nieuw boek uit en je merkt dat hij efficiënter wordt. Hij ging de kunst verstaan om dingen weg te laten, waardoor het effect juist groter werd. Een soort ‘Verlichting’ van het instrument.

“Het geheim van Marais? Goeie, maar moeilijke vraag. De klank van een gamba gaat dieper en is doordringender dan die van een cello. Op de hogere snaren van een gamba kun je prachtig zingen. De lagere snaren kunnen heel dof en mat klinken, dus daar moet je met veel meer geweld op spelen. Marais begreep heel goed hoe hij die eigenschappen kon gebruiken. De klank is bij hem lief en zacht, maar ook beresterk. Als speler is het belangrijk om die heerlijke lichtheid van de muziek te behouden.”

‘La Gracieuse, Pièces de Violes by Marin Marais’ door Robert Smith, Israel Golani (theorbe en barokgitaar), Joshua Cheatham (viola da gamba) en Olivier Fortin (klavecimbel). De cd verscheen bij Resonus Classics.

Lees ook:

Zacht zoevende pareltjes Magnifieke muziek die verleidt om je steeds dieper onder te dompelen

Marais, de god voor elke gambaspeler, schreef veel suites voor het instrument, een verzameling (hof)dansen in een bepaalde toonsoort. Het is uiterst precieze en precieuze muziek, waarbij de aangestreken zacht zoevende viola da gamba prachtig mengt met de getokkelde theorbe.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden