Review

Frustraties en geklungel

Al in 1948 liet Vestdijk zien dat lang niet alle Nederlanders 'goed' waren in de oorlog. Dat we al jaren geloven in onze heldenrol klopt dus niet.

De Duitse soldaten die 65 jaar geleden Nederland binnenvielen kunnen niet gedacht hebben dat, als gevolg van hun agressie, een Nederlandse auteur slechts vijf jaar later een spannende, hier en daar humoristische -maar natuurlijk anti-Duitse- roman zou schrijven, die echter nog weer zestig jaar later voor de meeste Nederlanders onleesbaar zou worden omdat in die roman veel gesprekken in het Duits gevoerd worden. Zestig jaar na de oorlog studeren meer Duitsers Nederlands dan Nederlanders Duits.

De hoofdpersoon van 'Pastorale 1943', dat Vestdijk direct na de bevrijding, in juli en augustus van 1945 schreef, is een leraar Duits, zelf van Duitse afkomst, met een vader en een broer die nazi's zijn. Hij verandert de laatste letter van zijn achternaam Schultz in een s.

Schults neemt deel aan het verzet en bezoekt regelmatig een boerderij waar behalve enkele onderduikers die voor de boer werken en op wacht staan, ook een joodse vriend van hem verstopt zit. De dochter van de boer, die het eerst met een van de onderduikers hield, wordt verleid door de zoon van een NSB'er uit het dorp en raakt zwanger. Zij wordt door de onderduikers gepest en ze verraadt de onderduik aan Poerstamper, de vader van haar minnaar.

Tot zover de eerste vijftien hoofdstukken, van gemiddeld elf bladzijden, waarin de spanning wordt opgebouwd en we dertig personen leren kennen, waaronder een geheimzinnige Mies, die Schults zomaar op straat vraagt of hij niet een onderduikadres voor haar weet.

De vijftien hoofdstukken daarna tellen gemiddeld vijftien bladzijden, want nu gaan er dingen gebeuren. De Duitsers vallen op een nacht de onderduikerij binnen, schieten een vluchtende onderduiker dood, steken de boerderij in brand, en nemen iedereen gevangen. ,,En meneer Poerstamper heeft gezegd, dat jullie ons niets zouden doen!'', roept het zwangere boerenmeisje. Op grond van die uitroep besluit het verzet Poerstamper te liquideren, maar dat gaat zo klungelig dat hij het overleeft. In het Academisch Ziekenhuis van Utrecht schieten de verzetslui, gekleed als Duitsers, hem dan eindelijk toch dood. Even later wordt Schults gearresteerd en naar de gevangenis in Scheveningen gebracht. Daar wordt hij na een eigenaardig cultureel gesprek vrijgelaten.

Niet Poerstamper maar een van de onderduikers die naar Amsterdam was teruggekeerd had de boerderij verraden. Schults werd niet als verdachte van de moord op Poerstamper gearresteerd maar omdat Mies, die een provocerende verraadster blijkt te zijn, een valse getuigenis over hem had afgegeven.

Dit had allemaal door Balzac of Dickens bedacht kunnen zijn. Maar Vestdijk schreef het twee maanden na de bevrijding op! Hij had zelf in een gijzelaarskamp gezeten, waar hij dóórsliep toen een andere gijzelaar werd weggehaald om geëxecuteerd te worden. Uit dat gijzelaarskamp werd de schrijver naar de strafgevangenis in Scheveningen gebracht, waar hij meemaakte wat Schults meemaakte (tenminste: zo lezen we in de Vestdijk-biografie van Hans Visser). In het echt voerde Vestdijk voor zijn vrijlating een gesprek over een boek dat over de Dertigjarige Oorlog moest gaan. In 'Pastorale 1943' spreekt Schults voor zijn vrijlating over zijn houding tot Duitsland.

De hoofdstukken over het leven in de gevangenis, hoewel ze de eigenlijke intrige alleen maar ophouden, zijn de beste uit het boek. Alle details maken een oer-echte indruk. We weten dat Vestdijk over het verzet bij kennissen inlichtingen inwon. Hij zat daar zelf niet bij, maar had wel twee onderduiksters in huis.

De komi-tragische toon, de onhandige verzetslui, de soms ronduit gezellige beschrijftrant, de idiote conversaties, wekken verbazing. Maar iets heel anders maakt dit boek na zestig jaar extra verbazend. Er heerst in Nederland de mythe dat de Nederlanders tot voor kort geloofden in de mythe dat de Nederlanders allemaal in het verzet zaten, of op zijn minst 'goed' waren, voor zover ze niet totaal 'fout' waren... Het boek 'Grijs verleden' werd zogenaamd geschreven om deze mythe te bestrijden. Maar de roman van Vestdijk, waarin weinig verzonnen blijkt, is het bewijs dat die mythe nooit bestaan heeft. Natuurlijk: Theun de Vries nam Vestdijk zijn eerlijke verteltoon kwalijk, maar de lezers van toen beseften: zo was het. En de lezers van nu kunnen dat weer beseffen.

Zouden de lange Duitstalige conversaties in een herdruk niet vertaald moeten worden? Maar dan zouden we ook de komische zogenaamd-Duitse praatjes vol onzin-Duits moeten missen van de vriend van Schults, de joodse onderduiker, die het bijvoorbeeld heeft over 'aan allerhoogste stelling afgeleend'.

Ik heb het boek nu voor de vijfde keer gelezen en de uitstekende film van Wim Verstappen twee keer gezien, en pas nu valt me de vrouwenangst op van Schults, in wie veel Vestdijk zit. Schults heeft een expres heel lelijk vrouwsportret op zijn kamer hangen. De vrouwen in het boek spelen geen mooie rollen. Schults zegt tegen Mies dat hij zolang de bezetting duurt, geen vrouw zal aanraken. Klinkt als een zwakke smoes. Mies is beledigd. Haar aangifte wordt door de Duitsers niet serieus genomen.

'Pastorale 1943' is een verbluffend rijk boek, dat meer dan welk andere roman ook een eerlijk beeld geeft van Nederlanders en Duitsers in een tijd waarover ons nu mythen over mythen wijsgemaakt worden. Lees het nu, want ik denk niet dat ons land binnenkort nog zo'n bezetting, van islamieten of Amerikanen, zal meemaken en je leert je volksgenoten toch het beste kennen in moeilijke omstandigheden. Wij zijn geen helden en geen lafbekken, wel gefrustreerden en klungelaars, zoals overal en altijd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden