Fries orgel herrijst als feniks in Soest

Het gerestaureerde orgel, dat uit 1810 stamt, staat deze week centraal op een orgelfestival in Soest.Beeld rv

Gonny van der Maten verruilde haar baan als organiste in Heemstede voor een betrekking bij de Oude Kerk in Soest, toen ze hoorde wat voor bijzonder orgel hier zou worden geïnstalleerd.

In een tijd van kerksluitingen is nieuwbouw van orgels een zeldzaamheid. Maar het is ook hierdoor dat de Oude Kerk in Soest een dik tweehonderd jaar oud, monumentaal orgel kon verwerven. Vrijdag werd het in gebruik genomen in een concert door Gonny van der Maten, cantor-organiste van de Protestantse Gemeente Soest. 

Deze week staat dit unieke instrument centraal op een orgelfestival. Het orgel werd in 1810-1811 door Albertus van Gruisen uit Leeuwarden gebouwd voor de Doopsgezinde Kerk van Harlingen. In 1858 betrok deze gemeente een groter kerkgebouw.

Het orgel werd meegenomen en uitgebreid door de Groningse orgelmaker Petrus van Oeckelen. Toen de Doopsgezinden in 1996 naar een kleiner kerkgebouw verhuisden, was daar geen plaats meer voor het enorme orgel en werd het verkocht aan de 'Kleine Kerk' in Vollenhove. Daar bleek echter onvoldoende geld beschikbaar om het weer op te bouwen en werd het onder ongunstige omstandigheden in een loods opgeslagen. 

Beeld rv

Vervallen

In 2008 kocht orgelmaker Reil uit Heerde het inmiddels sterk vervallen instrument in de hoop er ooit een passende bestemming voor te vinden. Dat werd de Oude Kerk in Soest, die het op aanraden van orgeladviseur Dirk Bakker in 2010 aanschafte ter vervanging van het inmiddels krakkemikkig geworden en muzikaal weinig bevredigende De Koff-orgel uit 1957.

In 2014 kwam Gonny van der Maten in beeld. Zij gaf haar baan als organiste in Heemstede op toen zij hoorde dat er in Soest zo'n belangwekkend historisch orgel zou komen en er een vacature was voor de functie van cantor-organist. 

Drieënhalf jaar moest zij wachten voordat zij achter de twee klavieren van het Van Gruisen-orgel kon kruipen. De herbouw ervan was namelijk geen sinecure. Zo moest er een nieuw orgelbalkon worden gebouwd en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed moest nog toestemming geven de orgelkas in te korten, omdat deze te breed was om in de kerk te passen.

Beeld rv

Ruïneuze staat

Angstaanjagend was de ruïneuze staat van een groot aantal onderdelen. Foto's in het deze week verschenen rijk geïllustreerde gedenkboek getuigen daarvan. "Het was pijnlijk om zo'n mooi orgel in zo'n vreselijke situatie te zien", aldus Van der Maten. 

Aanvankelijk leek het zelfs onzeker of dit ambitieuze project kans van slagen had. Met de restauratie en wederopbouw door Orgelmakerij Reil, het schilderwerk en bouwkundige aanpassingen in de kerk was namelijk een bedrag van 600.000 euro gemoeid. Dat moest helemaal uit fondsenwerving, subsidies, giften en acties worden opgebracht. Dat het allemaal goedkwam noemt Van der Maten een wonder.

Geknakt en gebroken

Dirk Bakker: "Met name het herstel van het frontpijpwerk valt te omschrijven als een ware renaissance. Vele pijpen waren plat gevouwen, geknakt en gebroken. Het is onvoorstelbaar dat deze weer in oude vorm en functie zijn teruggekeerd." Mede doordat de in 1900 zwartgeverfde kast overgeschilderd werd in de lichte esdoorn-imitatie uit 1858 die bij onderzoek van de verflagen tevoorschijn kwam, is het orgel een juweel om te zien. "Het is als een feniks uit de as herrezen", aldus Bakker.

Vrijdag bleek dat de klank niet onderdoet voor de pracht van de orgelkas. Het 'onderpositief' van het tweeklaviers en 22 registers tellende instrument klinkt intiem. Het hoofdwerk en het pedaal geven het orgel mede door de wijzingen door Van Oeckelen een flink klankfundament. Het heldere volle werk klinkt klassiek en bleek zich uitstekend te lenen voor Bachs 'Preludium' en 'Fuga in G', dat Van der Maten monumentaal vertolkte. De fluiten klinken vol, de grondstemmen mild en zangerig, waardoor ook romantische werken op deze bijzondere aanwinst in het Utrechtse orgelbestand prachtig gerealiseerd kunnen worden.

Orgelconcerten in de Oude Kerk in Soest worden gegeven op: 19/1, 20/1, 21/1, 22/4, 27/5, 17/6 , 22/7, 19/8 en 23/9.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden