Interview Stef Aerts

Freud vroeg zich steeds af: ben ik wel goed bezig?

Beeld uit de voorstelling. Links: Hans Kesting, midden: Ilke Paddenburg, rechts: Stef Aerts. Beeld Jan Versweyveld

De Vlaamse theatermaker Stef Aerts speelt Freud onder regie van Ivo van Hove. ‘Freud was een pionier, een radicaal, een eenzame man’. En nee, Aerts wilde zich niet afzetten tegen zijn theatervader Van Hove. Integendeel. 

 Stel, je behoort tot een jong theatergroepje en wordt al jaren bestookt door Ivo van Hove met de vraag om een keer samen te werken. Ivo van Hove, die werkte met David Bowie, Juliette Binoche, Bryan Cranston en Jude Law. Stef Aerts (31) past nu in dit illustere rijtje. Hij speelt de hoofdrol tussen de acteurs van Internationaal Theater Amsterdam en enkele andere collega’s van FC Bergman.

Tijdens de repetitie staat hij als de jonge Sigmund Freud te analyseren hoe een arts en patiënt een hypnose-sessie doormaken. In een grote, gewelfde, witte ruimte zijn verschillende settings ondergebracht: een gedekte eettafel, een behandelkamer met bed, een huiselijk raamkozijn met planten, zitjes, een divan.

De arts Breuer (Steven van Watermeulen) neemt zijn patiënt Cäcilie (Hélène Devos) tijdens hypnose zachtzinnig mee in haar verdraaide, keurige herinneringen over de dood van haar vader. Nu wil de jonge Freud het overnemen. Hij stelt zijn vragen doortastender en al snel vertelt Cäcilie hoe ze haar vader dood aantrof in de armen van een prostituee. Zo streeft hij zijn leermeester voorbij. Een patroon dat zich in dit stuk meermaals voordoet.

Vadermoord en moedermoord

Een stuk over Freud (1856-1939), de man die de psychoanalyse uitvond, ons bewustmaakte van het onbewuste en ons opzadelde met het oedipus- en elektra-complex: vadermoord en moedermoord. Hoewel hij de psychologie een eind op weg heeft geholpen, zijn veel van zijn denkbeelden alweer uit de tijd. Waarom dan nu een stuk over deze man?

“Dat vroegen wij ons in eerste instantie ook af”, vertelt Aerts als hij na de repetitie vermoeid op de divan komt zitten. “Maar dit is geen biopic, het gaat over een man met een idee, waarmee hij zich op glad ijs bevindt. Een man die veel weerstand ontmoet, veel offers moet brengen, ook privé. Dat maakt hem een eenzame man. Dat verhaal vind ik belangwekkender dan een lofzang op zijn werk.

“Freud was een pionier, een radicaal, hij bediende zich van een dubbele moraal als het hem zo uitkwam. Hij maakte geen beredeneerde keuzes, maar emotionele. Zijn onbewuste dreef hem ertoe, zou je kunnen zeggen. Het maakt hem niet direct een toffe kerel waar je wat mee wil drinken, maar ik streef ernaar dat het publiek hem tot op zekere hoogte wil volgen.”

Geschreven door Jean-Paul Sartre

Dit verhaal over Freud is geschreven door Jean-Paul Sartre, de Franse filosoof die geldt als de vader van het existentialisme. Hij schreef het voor de filmregisseur John Huston. Toen zij ruzie kregen over de enorme lengte van het script trok Sartre zich terug uit de film. Hij gaf de omvangrijke tekst uit als ‘Le Scenario Freud’ (The Freud Scenario). Van Hove kreeg als eerste de rechten op het script en nu zal het stuk in het theater te zien zijn. In een door FC Bergman en dramaturg Koen Tachelet sterk verkorte versie.

Aerts: “Ik was er verbaasd over hoe goed Sartre gedocumenteerd was. Freud ging echt intuïtief te werk. Hij vroeg zich steeds af: ben ik wel juist bezig? Dat intuïtief verder strompelen vind ik iets moois en bijzonders van hem.”

Het was Van Hove die dit stuk wilde doen. “We wilden al lang samenwerken en zochten al zeven jaar naar een goed onderwerp. Van Hove was zo begeesterd door het onderwerp dat dat de doorslag gaf voor ons. Hij stond eigenlijk net zo in brand voor dit stuk als Freud voor zijn nieuwe inzichten.”

Stef Aerts als de jonge Freud. Beeld Jan Versweyveld

Aerts werkte voor het eerst met Van Hove samen toen hij in 2009 stage liep bij Toneelgroep Amsterdam. Hij speelde in de voorstelling ‘Rocco en zijn broers’ en was invaller in ‘Het temmen van de feeks’. De acteurs van FC Bergman kennen Van Hove ook als docent aan de Antwerpse toneelschool. “In onze tijd was hij hoofd van de jury. En we zagen zijn stukken in schouwburg De Singel. Zo kenden we hem een beetje.”

Maar waarom Van Hove zo graag met het jonge clubje theatermakers dat sinds 2012 bestaat wilde samenwerken, is hem niet helemaal duidelijk. “We vonden het wel een fijne vraag, want we houden van zijn werk. En de stage tien jaar geleden was heel goed bevallen. Ik maak graag producties, maar wilde nu heel graag acteren. Niet vanwege de rol, maar vanwege Ivo en Jan. Acteren vraagt om toewijding, het is heftig en kwetsbaar. Daarom doe ik dat het liefst met mensen met wie ik me verbonden voel. Dat heb ik met Ivo en Jan. Vanwege hun oeuvre, manier van werken en hun esthetiek.”

Enscenering

Aerts heeft het steeds over dit duo: Van Hove en zijn partner Jan Versweyveld, die altijd verantwoordelijk is voor de enscenering van Van Hove’s voorstellingen. “Vorm is extreem belangrijk in de voorstellingen van FC Bergman. Daar ben ik gevoelig voor. Ik zou mij moeilijk over kunnen geven aan een smakeloze of onnozele scenografie. Maar bij Jan is dat in goede handen.

“Met FC Bergman maken we maar één productie per jaar. We doen er altijd heel lang over. Deze keer moet het in zes weken. Dat is waanzinnig kort voor ons, we geven ons aan hen over. Wat helpt, is dat je hier vanaf dag één van de repetities in decor en kostuums staat, met licht en geluid. Dat inspireert. Ze werken enorm economisch. Ik ben nogal ongeduldig, dus dat spreekt me wel aan.

“Maar daarbinnen is er een voor mij wonderbaarlijke ruimte om dingen uit te vinden. Het is en blijft een zoektocht, ook door de grote openheid van Ivo en Jan, die het soms ook niet weten. Dat vind ik heel bijzonder. Waar het uiteindelijk naartoe gaat in deze voorstelling, weet ik nog niet. Maar Ivo is er niet de man naar om een duidelijke moraal uit te dragen. Dat is een van de redenen waarom zijn stukken zo sterk zijn.”

Theatervader

Een logische vraag in dit verband: is de dertig jaar oudere Van Hove een theatervader voor hem waar hij zich tegen af moet zetten?

Aerts kijkt een beetje verbaasd. “Hij is een heel inspirerende theatermaker van een oudere generatie. Dus dat is hier wel aan de hand, ja. Maar ik heb me nooit hoeven uitvechten boven de vorige generatie.

“Dat gevecht vond plaats in de jaren tachtig, met de Actie Tomaat en de Vlaamse golf in het theater. Dat waren acties om ontvoogding te krijgen. Nu kijkt de oudere generatie bewonderend of geamuseerd naar ons. Het gaat met wederzijds respect.”

‘Freud’ van ITA en Toneelhuis gaat op 22 september in première bij Internationaal Theater Amsterdam. Info. www.ita.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden