Frederick Wiseman (88): ‘Filmen houdt me van de straat’

Frederick Wiseman (september 2009). Beeld Felix Kalkman

In het slaperige stadje Monrovia stemde 65 procent van de inwoners op Trump. Maar ze hebben het nooit over hem, hebben ook geen idee wat zijn beleid inhoudt. Wat gaat er wél in ze om? De beroemde Amerikaanse documentairemaker Frederick Wiseman laat het zien.

Een rustige oude dag? De beroemde Amerikaanse documentairemaker Frederick Wiseman (88) is er nog niet aan toe. ­“Tegen de tijd dat ik een film afrond, ben ik alweer bezig met een nieuw filmplan”, zegt hij. “Ik hou van het avontuur. ­Filmen is voor mij een fysieke, intellectuele en emotionele uitdaging. Het voelt nog steeds goed. Het houdt me van de straat.”

Wiseman – tengere gestalte, wakkere blik – zit in een levensfase waarin hij lifetime achievement awards ontvangt. Vorig jaar viel het verschijnen van zijn bejubelde documentaire ‘Ex ­Libris: The New York Public Library’ ­samen met de toekenning van een ere-Oscar. Dat de regisseur alive and kicking is, bewijst zijn nieuwe documentaire ‘Monrovia, Indiana’. De film ging op het afgelopen filmfestival van Venetië in première en doet deze week het ­Amsterdamse documentairefestival Idfa aan. Wiseman is er een graag ­geziene gast. Al zijn films, inmiddels klassiekers, werden er vertoond. Een kleine tien jaar terug ontving hij al Idfa’s Living Legend Award.

Chroniqueur

Als chroniqueur van het Amerikaanse leven zoomt Wiseman in zijn nieuwe film in op een kleine plattelandsgemeente. Monrovia (Indiana) is een slaperig stadje met zo’n duizend ­inwoners. Het bevindt zich in de Midwest, het Amerikaanse heartland dat ook zoveel andere namen heeft: Small Town America, The Forgotten Land, The Fly Over States en, jawel, Trump Country. Wiseman was er in het voorjaar en de zomer van 2017: hij filmde een bruiloft, een begrafenis en beraadslagingen van de gemeenteraad, hij luisterde mee in de kerk en het café. 

Dat is het, Wiseman kijkt en luistert en nodigt uit om hetzelfde te doen. Je zou hem een antropoloog met een camera kunnen noemen. Hij maakt studies van sociale verhoudingen, vangt dagelijkse rituelen en hoe langer het duurt, hoe meer je gaat zien. In ernstige dingen zit vaak veel komedie. Als mensen in een groep zijn, zoals in het gemeentebestuur, zie je niet alleen het leven, maar ook het theater. Je ziet hoe blank het stadje eigenlijk is, hoe hoog de gemiddelde leeftijd. Je ziet hoe religieus de bewoners zijn, hoe gehecht aan routine. Wat ook opvalt, is dat er niet of nauwelijks over politiek wordt gesproken, dat Trump geen onderwerp van ­gesprek is, terwijl 65 procent van de ­bewoners op hem stemde.

Geïsoleerd

“Het heeft mij ook verbaasd”, zegt Wiseman, “maar de buitenwereld speelt nauwelijks een rol. De meeste bewoners van Monrovia zijn boeren. Ze verbouwen mais en sojabonen. Het zijn vriendelijke mensen die een rustig leven leiden. Maar veel scholing hebben de meesten niet gehad en wat me ook trof, was het gebrek aan nieuwsgierigheid. De bewoners blijven dicht bij huis. Hun interesses beperken zich tot familie en vrienden.”

Veel bewoners waren volgens Wiseman nog nooit buiten Indiana geweest. “En zelfs binnen Indiana was er nauwelijks animo om te reizen. De mensen leiden een geïsoleerd leven, uit eigen keuze. Indianapolis is een relatief grote stad, op zo’n veertig minuten rijden. Zelfs daar waren sommige bewoners nog nooit geweest. Natuurlijk doet dat iets met je blik op de wereld: die is ­beperkt, gericht op de eigen, kleine kring.”

Beeld uit de documentaire 'Monrovia, Indiana'.

Zelf doorkruiste Wiseman de afgelopen halve eeuw zo’n beetje heel Amerika voor zijn films. Hij ging eind jaren zestig mee op patrouille met de politie van Kansas City (Missouri), om in ‘Law and Order’ botsingen vast te leggen tussen blanke agenten en zwarte bewoners. Hij legde trainingen vast van het ­Amerikaanse leger in Fort Knox ­(Kentucky). De film die daaruit voortvloeide, ‘Basic Training’, was een belangrijke inspiratiebron voor Kubricks oorlogsfilm ‘Full Metal Jacket’. 

Wiseman legde ook het reilen en zeilen vast op een middelbare school in Philadelphia en een kinderrechtbank in Memphis. Hij filmde op de eerstehulp-afdeling van een ziekenhuis in New York City. Behalve instituten legde hij systemen vast. In ‘Welfare’ liep hij mee met Amerikaanse welzijnswerkers en hun cliënten en legde zo een schrikbarende hoeveelheid problemen bloot rond huisvesting en gezondheidszorg. Hij stuitte op schrijnende werkloosheid, op mishandelde kinderen en ­verwaarloosde ouderen.

Direct cinema

Hoe hij in Monrovia terechtkwam? “Het begon met een uitnodiging om te komen spreken op de Universiteit van Indiana”, vertelt Wiseman. “Ik ontmoette er een docent van de rechtenfaculteit. Hij vertelde me over zijn familie die sinds zes generaties in hetzelfde kleine stadje woont, sinds begin negentiende eeuw. Hij nodigde me uit om een kijkje te komen nemen in Monrovia en na twee uur wist ik dat ik de locatie voor een nieuwe film had.”

Wiseman keerde terug naar Monrovia met een cameraman en een geluidsman. Een heel kleine filmcrew dus waarmee hij zonder ophef tussen de ­bewoners kon bewegen en als een vlieg op de muur hun wederwaardigheden kon vastleggen. Wisemans methode is wereldberoemd. Hij is een van de ­belangrijkste vertegenwoordigers van de direct cinema. Hij observeert en ­registreert, zonder commentaar of ­interviews, wat niet wil zeggen dat hij droogjes de werkelijkheid filmt.

Wiseman heeft een hekel aan de term direct cinema, “omdat het suggereert dat er geen keuzes aan ten grondslag liggen, terwijl alles gebaseerd is op ­keuzes: de locatie, de camerahoek en het belangrijkst van al: de montage. Ik heb in Monrovia 150 uur gefilmd, ­terwijl de film uiteindelijk ruim 2 uur duurt. In de montagekamer ontstaat het verhaal, daar krijgt de film vorm en ritme.”

Onthutsende inkijkjes

Wiseman werkt al op deze manier sinds zijn eerste roemruchte documentaire ‘Titicut Follies’ uit 1967. Voor de film wist hij toegang te krijgen tot een psychiatrische kliniek voor veroordeelde criminelen in Bridgewater (Massachusetts). Hij filmde er de schokkende behandeling van patiënten die vaak naakt werden opgesloten in kale cellen. Hij filmde dokters en bewakers, scheldpartijen en mishandelingen. 

Inmiddels zijn er wel meer documentaires en reportages gemaakt met onthutsende inkijkjes in ziekenhuizen en gevangenissen, maar Wiseman filmde midden jaren zestig. Wat hij deed, was compleet nieuw. Zo schokkend was het dat de staat Massachusetts de film lange tijd wist te verbieden, onder het mom dat de privacy van de patiënten werd geschaad. Het ironische was dat Wiseman met zijn achtergrond als ­advocaat en rechtendocent aan Harvard had laten zien dat de patiënten volkomen rechteloos waren.

Geen karikatuur

Hoewel Wiseman tegenwoordig vooral in Parijs woont en vandaaruit uitstapjes maakt naar eeuwenoude ­cultuurinstituten (hij mocht als eerste filmmaker uitgebreid achter de schermen kijken bij de Comédie Française in Parijs en de National Gallery in Londen) is zijn grote onderwerp het hedendaagse Amerikaanse leven. Hoe ziet de samenleving eruit? Wat hebben we met elkaar afgesproken? Wie heeft controle? Wie niet? Wat zegt de prater eigenlijk? Wat gaat er om in de zwijger? Voor ­Wiseman was het niet meer dan logisch om in het Trump-tijdperk af te reizen naar de red state; niet om een karikatuur te maken van rechts ­Amerika, maar om een levenswijze vast te leggen en denkbeelden te onderzoeken.

Immoraliteit

In totaal bracht Wiseman tien weken door in Monrovia. “Ik trof er een heel christelijke gemeenschap. Het zijn mensen die goed voor elkaar zorgen en elkaar helpen. Wat me daarbij verraste, is dat ik niets hoorde over Trumps ­immoraliteit. In de periode dat ik in het stadje filmde, hielden The New York ­Times en The Washington Post nauwkeurig alle grote leugens bij die Trump ­verspreidde. Nooit werd erover gesproken.”

Het merendeel van Monrovia vindt het volgens Wiseman wel een aardig idee dat Trump de boel opschudt, zonder te beseffen wat het precies ­betekent. “Zijn beleidsmaatregelen ­helpen hen niet. En toch is hij in staat om mensen ervan te overtuigen dat hij in hen geïnteresseerd is. Gebrek aan educatie ligt daaraan ten grondslag. De bewoners van Monrovia weten het ­gewoon niet. En ze zijn niet nieuwsgierig genoeg om zichzelf te informeren. Wat blijft hangen zijn, slogans en ­beloften en het idee dat er iemand is in het verre Washington die om ze geeft.”

‘Monrovia, Indiana’ van Frederick Wiseman beleeft zijn Nederlandse première op het documentairefestival Idfa en is te zien op 15 en 21 november. 

Lees ook:

IDFA 2018 - De dood is overal in Kabul, maar regisseur Aboozar Amini wil vooral het leven vangen

Japanse films uit de jaren vijftig, ‘ruw en filosofisch tegelijk’, inspireerden Aboozar Amini al toen hij twaalf jaar oud was om filmmaker te worden. Nu opent hij met zijn eerste avondvullende documentaire, het verpletterende ‘Kabul, City in the Wind’, het documentaire festival IDFA.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden