Boekrecensie

Francis Willughby was de eerste maar vergeten vogelaar

Met zijn methode om vogelsoorten vast te leggen, zou de jong gestorven Francis Willughby zelfs Linnaeus overtroffen hebben.

Het is de nachtmerrie van elke auteur. Voor Charles Raven, hoogleraar in Cambridge, was het geen boze droom, maar harde werkelijkheid. In 1942 lag zijn boek over de beroemde zeventiende-eeuwse botanicus en zoöloog John Ray al bijna in de winkel, toen hij op het archief stuitte van Francis Willughby, goede vriend en naaste collega van Ray. Raven had een essentiële bron gemist.

De in 1672 op 36-jarige leeftijd overleden vogelkenner Willughby was een virtuoos geweest, in alles de meerdere van andere academici uit die tijd, ook van zijn samenwerkingspartner Ray - en dat terwijl Raven in zijn manuscript het tegenovergestelde had beargumenteerd. “Op een dag moet er zeker een boek over hem en zijn collectie worden geschreven”, wist Raven nog net in een voetnoot van zijn biografie te frommelen.

Dat boek is er nu. Het is geschreven door Tim Birkhead, hoogleraar gedragsbiologie en wetenschapsgeschiedenis in Sheffield. Net als Raven had ook hij aanvankelijk niet in de gaten hoe groot Willughby was. Birkhead, de 69-jarige Brit, is auteur van populair-wetenschappelijke boeken als ‘De wijsheid van vogels’, ‘De zintuigen van vogels’ en ‘Het vogel-ei’.

Oude wond

In die eerstgenoemde titel wijdde ook Birkhead weer een hommage aan John Ray’s bijdrage aan de ornithologie. Toen hij in dat boek een afbeelding wilde opnemen van Willughby, toog hij naar het huis van diens nazaten om het schilderij met zijn beeltenis te fotograferen. Omdat Birkhead nog weinig van de geportretteerde wist, begon hij tegenover de lady van het huis aan een enthousiast betoog over de uiterst briljante Ray.

Dat had hij beter niet kunnen doen. Getergd wreef de vrouw haar gast onder de neus dat in plaats van Ray haar verre voorvader het ware genie was. Door Ray op te hemelen had Birkhead een oude wond opengehaald. Tijdgenoten hadden Willughby halverwege de zeventiende eeuw beschouwd als iemand die door geen mens ter wereld werd overtroffen in kennis van de natuur. Maar door zijn overlijden op jonge leeftijd en doordat zijn brieven en aantekeningen verloren gingen, wist drieënhalve eeuw later niemand dat meer.

Met ‘De fantastische meneer Willughby’ wil Birkhead daar iets aan doen. Hij vertelt het verhaal van de man die de grondslag legde van het wetenschappelijk onderzoek naar vogels. Het boek is meer dan alleen een biografie van Willughby, het biedt ook een goede schets van de levens van zijn vrienden en van de revolutionaire ontwikkelingen die de wetenschap in de zeventiende eeuw doormaakte. Ordening van kennis, daar ging het om. Door te observeren, te experimenteren en te classificeren zou men de natuur beter kunnen begrijpen.

Een enkele keer is Birkhead wat wijdlopig en slaat hij drassige zijpaden in. Wanneer hij kijkt naar het portret van Willughby, sombert hij dat het helaas geen Velázquez is en dat als het wel door de Spaanse kunstenaar zou zijn geschilderd het doek een veel beter inzicht in het zielenleven van de afgebeelde zou hebben gegeven. Tja. Als, als, als - als het een Velázquez was geweest, had hij het werk überhaupt niet kunnen vasthouden en was het nu een blikvanger in het Prado.

Geen verrekijker

Niet alles is ook even goed door Birkhead afgehecht. Zo lezen we dat Willughby tijdens zijn anderhalf jaar durende grand tour door Europa koste wat kost collega-wetenschapper Christiaan Huygens wilde ontmoeten. Onvermeld blijft of de ontmoeting heeft plaatsgevonden en wat de heren elkaar te vertellen hadden.

Wat Birkheads studie meer dan de moeite waard maakt, is dat hij met onverholen enthousiasme laat zien hoe bewonderenswaardig het werk van Willughby was. Neem nu de fitis, de tjiftjaf en de fluiter. Ze zijn even groot, olijfgroen op de rug en hebben alle drie een lichte streep boven het oog. Hoe achterhaalde Willughby in een tijd zonder foto’s, zonder verrekijkers en zonder voorkennis dat het hier om drie verschillende soorten ging?

Door een ongekende inzet en door zoveel mogelijk exemplaren nauwkeurig op te meten en te bestuderen, is Birkheads antwoord. In Willughby’s boek ‘Ornithology’, na zijn dood afgemaakt door Ray, werd op die wijze negentig procent van de vogelsoorten die in Groot-Brittannië voorkwamen gerangschikt.

Volgens Birkhead deed Willughby dat met een methode die de werkwijze van de veel beroemdere Linnaeus overtrof. Een ten onrechte vergeten wereldprestatie.

Oordeel: bevlogen eerbetoon aan ’s werelds eerste vogelkenner.

Tim Birkhead
De fantastische meneer Willughby. De eerste echte ornitholoog
Vert. Auke van den Berg, Olaf Brenninkmeijer, Rob Kuitenbrouwer
Atlas Contact;367 blz. € 34,99

In ons dossier boekrecensies vindt u een overzicht van de besprekingen van pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden