Review

Foucault in de favela’s

Jann Ruyters

Regie: José Padilha. Met Wagner Moura. In 15 filmtheaters.

’Fascistisch’ oordeelde filmblad Variety over ’Tropa de Elite’. ’Dirty Harry’ Revisited, schreef De Filmkrant hier. Toch won de op een sociologisch boek van André Batista gebaseerde Braziliaanse speelfilm over de drugsoorlog in Rio de Janeiro een Gouden Beer in Berlijn, plus nog meer prijzen waaronder de publieksprijs op het Latijns Amerikaans Filmfestival in Utrecht vorige week. En ’Tropa de Elite’ was een miljoenensucces in Brazilië. Het adrenaline aanjagende hiphopnummer dat de film opent schijnt er nog steeds op iedere dance party te horen te zijn.

Het razende ’Tropa de Elite’, de eerste speelfilm van documentairemaker Padilha, begint ook met zo’n feestje. Op het ritme van de muziek flitst Padilha beelden van draaiende heupen, billen, armen. Dreigend hoog hangt de camera boven de deinende massa tot er een politieschot doorheen knalt. Pats boem, dood. En daar volgt slechts even duisternis en stilte op. Het geweld, de muziek en het snelle, zangerige Portugees zullen ook de rest van de film onder stroom zetten. Veel tijd voor reflectie geeft Padilha je niet.

Zelf heeft hij echter wel heel goed nagedacht. ’BOPE’-kapitein Nascimento kijkt terug op de maanden, einde jaren ’90, toen zijn elitekorps de sloppen paus-klaar moesten maken: ’Operatie Heiligheid’. „Vrede in de favela’s berust op het wankele evenwicht tussen munitie en corruptie”, meldt Nascimento, de eerste cynische oneliner in een reeks van cynische oneliners. De 300 man van BOPE – het veelzeggende korpsembleem een doodshoofd en twee gekruiste geweren – gaan in zwarte uniformen, met HK’s en plastic zakjes (gruwelijk!) de strijd aan met drugsdealers, corrupte agenten, gebruikende studenten.

De keiharde actie- en geweldscènes worden afgewisseld met inkijkjes in die verschillende subculturen in Rio. Het bijna op de lachspieren werkende ’wheeling en dealing’ van de falende corrupte 30.000 man tellende ’gewone’ politiemacht, de politieke discussies over het politiegeweld onder de studenten op het Rechten-instituut.

Foucault’s institutionalisering van de macht prijkt pontificaal op het studieprogramma maar goed doorgedacht hebben de studenten nog niet. Padilha wel. ’Tropa de Elite’ schetst de drugsoorlog als een machtstrijd waaraan iedere groep zijn aandeel levert; niet alleen de sadistische politiemacht of de moordlustige drugsdealers is verantwoordelijk, ook de studenten uit de machtige, rijke milieus die in de favela’s hun wetswinkels oprichten maar er ook hun cocaïne kopen.

De extreem cynische voice-over van de BOPE- kapitein zet de toon in ’Tropa de Elite’ maar toch is het vreemd dat in de opgewonden reacties de visie van de regisseur zo is vereenzelvigd met die van zijn antiheld. Deze haatdragende Nascimento mag de lijn van gebeurtenissen mee hebben, ondertussen wordt hij geteisterd door hyperventilatie en zijn werk vervreemdt hem van vrouw en kind. Zijn onbewuste spreekt hem tegen.

Het zal dan ook meer de agressieve vorm van deze film zijn dan de ideologisch toch evenwichtige en kritische inhoud die voor ongemak en controverse zorgt. Maar in die vorm schuilt ook Padilha’s superioriteit. Uiteindelijk maakt ’Tropa de Elite’ niet alleen agenten, dealers en studenten medeplichtig aan bloed en geweld, maar ook de vaardig opgehitste toeschouwer. En dat is moeilijk te verkroppen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden