Alexine Tinne

Fotopionier en ontdekkingsreiziger Alexine Tinne is een van de markantste vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis

Alexine Tinne te paard in de Haagse manege. Beeld  Collectie RKD
Alexine Tinne te paard in de Haagse manege.Beeld Collectie RKD

De negentiende-eeuwse ontdekkingsreizigster Alexine Tinne was ook ’s lands eerste vrouwelijke fotograaf van betekenis. Een vernieuwer met een inclusieve blik, blijkt uit haar tentoongestelde werk.

Sander Becker

Een geweerschot, twee ferme houwen met een zwaard en het was voorbij. De rijke Haagse dame Alexine Tinne moest haar avontuurlijke leven in 1869 bekopen met de dood. Slechts 33 jaar oud was ze. Jarenlang had de onverschrokken ontdekkingsreizigster het Midden-Oosten en Noord-Afrika verkend. Een trektocht naar een oase in de Libische woestijn werd haar fataal. Een roofmoord door plaatselijke Toearegs.

Alexine Tinne (1835-1869) is een van de markantste vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis. Ze werd bekend dankzij haar luxueuze expedities, waarbij ze ongegeneerd tientallen koffers en een complete meubelset achter zich aan liet slepen door een karavaan van honderd kamelen. Maar Tinne had nóg een passie: ze pionierde al vroeg met fotografie en was de eerste Nederlandse fotografe van betekenis.

Een ware vernieuwer, blijkt op een expositie die het Haags Historisch Museum vandaag opent rond haar tot dusver nauwelijks bekend geworden afdrukken. “In een aantal genres had zij de Nederlandse primeur”, zegt gastconservator Maartje van den Heuvel, werkzaam bij Universiteit Leiden. “Ze maakte bijvoorbeeld de eerste ruiterportretten.” Je ziet Tinne inderdaad diverse malen afgebeeld op een paard, in amazonezit. “Uiteraard nam iemand anders de foto, maar zíj had de regie. Zíj bepaalde hoe het beeld eruit moest zien.”

Strakke lijn

Haar stadsfoto’s zijn ook bijzonder. Waar mannelijke tijdgenoten zich nog traditioneel richtten op pompeuze monumenten en sfeervolle vijvers, ging Tinne voor de strakke lijn. Ze fotografeerde een reeks kaarsrechte paaltjes op een trottoir, perfect evenwijdig aan de hoekige gevels. “Ruimtelijke geometrie en symmetrie, dat sprak haar aan. Ongekend modern voor die tijd.”

De vrouwelijke bemanning van De Meeuw, het schip van 
Tinne (1866) Beeld Nationaal Archief
De vrouwelijke bemanning van De Meeuw, het schip van Tinne (1866)Beeld Nationaal Archief

Tinne maakte bovendien de eerste Nederlandse landschapsfoto ooit. Een geïsoleerde boom in de duinen, meer stelt het niet voor. Maar technisch was het een prestatie van formaat. Negatieven waren destijds zo kwetsbaar dat je ze binnen een paar minuten moest ontwikkelen en fixeren. Tinne maakte daarom een rijdende doka: een donkere kamer in een koets, zodat ze ook beelden kon schieten op afgelegen plekken.

Deze kunst had ze afgekeken van de Britse fotograaf Francis Frith. Ze had hem in 1857 ontmoet langs de Nijl, waar hij Egyptische tempels en ruïnes vastlegde. Terug in Nederland ging ze zelf ook fotograferen. Ze kocht een camera – kistformaat – en leefde zich uit op haar hond Matrushka. Het arme dier moest uren stilzitten op een tafel, terwijl een knecht haar kop richting de lens draaide. Maar het lukte!

Drastische omslag

In haar laatste levensjaren maakte Tinne een drastische omslag. Nadat ze haar moeder en tante had verloren tijdens een rampzalige Nijlexpeditie, zegde ze Europa vaarwel en vestigde ze zich in Algiers. Ze was afgeknapt op het westerse wangedrag waar ze tijdens haar reizen getuige van was geweest, zoals slavernij en mensenhandel. Zelf had ze weliswaar volop geprofiteerd van de rijkdom die haar vader had vergaard dankzij Afrikaanse arbeid op plantages in Guyana, maar door haar lokale ervaringen en contacten was Tinne anders gaan kijken. Inclusiever, aldus de makers van de tentoonstelling.

Habiba, lid van Tinnes reisgezelschap (1865). Beeld Collectie Haags Historisch Museum
Habiba, lid van Tinnes reisgezelschap (1865).Beeld Collectie Haags Historisch Museum


Dat zie je aan haar foto’s uit die periode, gemaakt in samenwerking met commerciële studio’s. De beelden tonen haar ‘nieuwe familie’, zoals ze het noemde: locals, deels slaven die ze had vrijgekocht of die hun toevlucht bij haar hadden gezocht. Ze woonden allemaal in haar grote huis in Algiers, net als haar personeel. Tinne liet haar huisgenoten afbeelden als gelijkwaardige mensen die rustig en zelfverzekerd in de camera kijken. Hier geen vals oriëntalisme of neerbuigende stereotypen, zoals destijds gebruikelijk. Zonder enig taboe liet ze ook de gemengde liefde of vriendschap fotograferen tussen haar matroos Victor Dulitz en haar zwarte reisgezellin Saada.

Matroos Victor Dulitz en reisgezellin Saada. Beeld Collectie Haags Historisch Museum
Matroos Victor Dulitz en reisgezellin Saada.Beeld Collectie Haags Historisch Museum

Tinnes inclusieve ommezwaai is nog altijd heel actueel. Dat wordt op de tentoonstelling benadrukt door de fotoserie Diaspora, die Dagmar van Weeghel samen met hedendaagse immigranten uit Afrika maakte. Van Weeghel portretteert de nieuwkomers opzettelijk trots, statig en koninklijk. “Het was destijds een statement van Tinne om Afrikanen gelijkwaardig af te beelden”, zegt ze. “Nu ik dat 150 jaar later opnieuw doe, is het nog steeds een statement. Hopelijk geeft dat stof tot nadenken.”

Lees ook:

Oorlogsfotograaf Chas Gerretsen genoot van levensgevaar

Chas Gerretsen is als oorlogsfotograaf talloze malen aan de dood ontsnapt. Het gevaar trekt hem, blijkt uit zijn autobiografie en een tentoonstelling van zijn werk. ‘Mijn nieuwsgierigheid was telkens groter dan mijn angst.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden