Fotograaf Ad van Denderen laat de stenen vertellen over Israël

Rawabi is een nieuwe, moderne stad op de Westelijke Jordaanoever.Beeld Ad van Denderen

Ad van Denderen kwam in 1965 voor het eerst in Israël om er sinaasappels te plukken. Nu is er in Amsterdam een tentoonstelling van de foto's die hij er maakte tussen 1993 en nu. Hij nam steeds meer afstand.

Een foto van een tafel met stoelen bij een woonboulevard. Om de stoelen zit plastic, er ligt karton op het tafelblad om het te beschermen. En op dat karton ligt, tegen het wegwaaien van het karton, een steen.

De foto is gemaakt door Ad van Denderen. Hij maakte hem bij de Westelijke Jordaanoever, Palestijns grondgebied, de tafel staat nu waarschijnlijk in een Palestijnse huiskamer. Die steen, daar gaat het om in deze foto. De steen is de metafoor die Van Denderen vond voor de onverzettelijkheid van het probleem, als bouwmateriaal voor nieuwe nederzettingen en muren, als wapen en als vertrouwenspersoon in de klaagmuur. De komende maanden zijn de foto's die Van Denderen maakte rond het thema tussen 1993 en 2017 te zien in Amsterdam.

Van Denderen: "Als ik die metafoor niet had gevonden, ergens begin 2000, waren veel van deze foto's op de plank blijven liggen. Met de steen als leidraad kon ik anders kijken, anders fotograferen."

Hij loopt goedkeurend over de tentoonstelling in fotomuseum Huis Marseille, praat energiek, in korte, vastbesloten zinnen. Zijn band met het gebied waarvan zelfs de naam niet eenduidig is, is persoonlijk. In 1965 kwam hij samen met zijn zwangere vrouw naar Israël om bij een idealistisch gestoelde landbouwcoöperatie te werken, zijn zoon werd er geboren, de stemming was hoopvol. Een jaar later brak de Zesdaagse Oorlog uit, en hoewel hij het nieuws aandachtig volgde, kwam hij er pas in 1993 terug. Van de hoop van 1965 was weinig meer over.

"Het is een ontzettend moeilijk conflict, een onoplosbaar probleem. Het blijft altijd in het nieuws. En je kunt niets goed doen." Van Denderen was in 1965 al grafisch vormgever maar werd uiteindelijk fotograaf, werkte soms voor een krant of tijdschrift, vaak in de zijlijn van zijn eigen boek- en tentoonstellingsprojecten. Zoals in Zuid-Afrika, waar hij tijdens de apartheid reportages maakte over de mijnen. En dus ook in Israël. Sinds 1993 is hij er zo'n twintig keer geweest.

Tekst loopt verder onder de foto

Baladia is een spookstad, speciaal gebouwd door het Israëlische leger als oefenterreinBeeld Ad van Denderen

Overzicht

En in die meer dan twintig jaar is ook zijn benadering als fotograaf veranderd. "Ik heb door de jaren heen steeds meer het idee dat ik er niet meer middenin moet staan, ik wil het overzicht houden. En vooral niet doen wat iedereen doet. Op een gegeven moment ben ik weggelopen van het journalistieke, dat trekt mij niet meer zo. Een foto moet meer zijn dan alleen illustratie."

De tentoonstelling begint in de gang van het museum, met zwartwitfoto's van het eind van de Eerste Intifada, in 1993. In de kelder zette Van Denderen een nieuwe muur neer, dwars midden in de ruimte, van de vloer tot aan het plafond, bedekt met verticale stroken foto's van mensen die over een muur proberen te klimmen. De foto's maakte hij toen het Israëlische leger een muur rondom deze wijk in Oost-Jeruzalem bouwde. "Dit is de eerste, tijdelijke muur, die is nog hanteerbaar. Maar nu is de muur acht meter hoog. Mensen kunnen niet meer naar hun werk, hun school. Het is een dode wijk geworden."

Hoopvol

In het latere werk verdwijnen de mensen steeds verder naar de achtergrond. Van de kleinbeeld zwartwit-camera verschoof Van Denderen naar iets groter formaat, naar kleur en uiteindelijk ook naar digitaal. Hoopvol is de serie over Rawabi, een nieuwe, moderne stad op de Westelijke Jordaanoever. Van Denderen fotografeerde de tekeningen en maquettes van de architecten: groene straten met pleinen en overal ontspannen pratende, zittende mensen. Kort voor de oplevering kwam hij langs en legde naast de toekomstige meubels ook de toekomstige bewoners vast. Gehuld in gele reflectiehesjes kijken ze rond in de lege woningen. Van Denderen: "Ik kwam hier een man tegen, die keek in Bethlehem altijd tegen die acht meter hoge muur aan. Nu kan hij de zee zien. Niet dat hij er kan komen, maar hij kijkt er ten minste op uit. De verrekijker had hij al voor de verhuizing gekocht."

Erna volgt een serie over Baladia. Een spookstad, speciaal gebouwd door het Israëlische leger als oefenterrein, met Ramallah als voorbeeld. Weg hoop. Overal zitten gaten in de muren: het Israëlische leger ontdekte in 2002, bij het beleg van Nabloes, dat de minste slachtoffers vielen als het leger niet over straat, maar dóór de muren bewoog. Gewapend met een steenboor werkten ze zich een weg door de stad, op de foto's is geen mens te zien.

Het boek dat Van Denderen maakte bij de tentoonstelling gaat andersom, na de spookstad eindigt het met de échte nieuwbouw. En in die nieuwbouw is heel subtiel al wat van menselijke aanwezigheid te zien: was hangt te drogen, een winkel is open. Ook de titel van het boek is aangepast: het woord 'Jerusalem' liet Van Denderen weg. 'Stone' is immers ook een metafoor die niet aan één plek is verbonden.

Ad van Denderen: Jerusalem Stone is tot 4 maart 2018 te zien in fotomuseum Huis Marseille in Amsterdam. Het boek 'Stone' verscheen bij Fw:Books en kost 25 euro.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden