Review

Fotoboeken van het jaar 2002

Nederlandse fotografie is hot. Op Paris Photo, de jaarlijkse internationale fotobeurs, was een centrale plaats ingeruimd voor Nederlandse fotografen. Sommige galeries kregen het werk nauwelijks aangesleept; zoete broodjes en gedroomde handel.

Maar in Nederland blijft de markt voor boeken waarin foto's de hoofdrol spelen, klein. Ze zijn (meestal) mooi vormgegeven en fraai gedrukt, en er is door fofografen niet zelden jarenlang met hart en ziel aan gewerkt. Kortom, fotoboeken moeten wat kosten, en worden dus duur gevonden. Maar ook in 2002 hebben een aantal uitgeverijen weer de moed gehad fotoboeken op de markt te brengen; een kleine greep uit de oogst van het afgelopen fotojaar.

Dankzij de strijd tussen Amsterdam en Rotterdam om 'het enige, ware fotoinstituut' zijn er de nodige catalogi verschenen van tentoonstellingen die in het Fotografiemuseum Amsterdam (FOAM) en het Nederlands Foto Instituut (NFI) in Rotterdam te zien zijn geweest, en tentoonstellingen die opgehangen waren aan een eerder verschenen bij een tenttonstelling.

Het Fotomuseum Den Haag heeft zich in het rijtje geschaard met een ambitieuze tentoonstelling en een catalogus 'Fotografen in Nederland; een anthologie 1852-2002'. Voor het eerst wordt een poging gewaagd een overzicht te bieden, maar helemaal is dat niet gelukt. Een aantal fotografen, die hadden gemóeten zoals Bert Verhoef en Taco Anema, zijn niet opgenomen. Desalniettemin is het een lovenswaardig initiatief.

In het algemeen wordt er de laatste jaren in Nederlandse fotoboeken vooral teruggeblikt. In de serie 'Holland zonder Haast' van uitgeverij Voetnoot (in samenwerking met het Maria Austria Instituut) bijvoorbeeld, staan de fotografen centraal, die actief waren in de jaren dertig tot en met vijftig van de vorige eeuw. Bij de keuze van beelden voor deze boekjes wordt meer gelet op de nostalgie die ze opwekken dan op de mogelijkheid een afgewogen indruk te geven van het oeuvre van de desbetreffende fotograaf. Maar het verkoopt wel, en het is mooi gedaan. Dit jaar verscheen in deze serie een boek met foto's van Carel Blazer. Ook in dit deel prachtige beelden van Nederland in wederopbouw en een samenleving die onherroepelijk verandert.

'Hier is Cannes' biedt een keuze uit het werk dat Sem Presser maakte tijdens het filmfestival Cannes tussen 1946 en 1961. Fotografisch zijn niet alle foto's even overtuigend. Het zijn vooral de nog jonge, maar al bekende gezichten van acteurs en actrices die dit zorgvuldig gemaakte boekje tot een bladerfeest maken.

Uitgeverij 'De Verbeelding' is al jaren de leverancier van een breed scala aan prachtige fotoboeken. 'De Verbeelding' kiest vaak, moedig, voor specifieke thema's binnen het werk van een fotograaf. 'Photographs' van Wijnanda Deroo bijvoorbeeld: Deze fotografe heeft furore gemaakt met beelden van verlaten interieurs, doorleefde woonkamers, uitgewoonde zalen, kleurige keukens van over de hele wereld. Deroo registreert met de technische camera ogenschijnlijk koel en afstandelijk. Maar op al deze foto's is meer aan de hand. Ze vertellen iets over de levens van mensen die zo duidelijk afwezig zijn en waar je onmiddellijk meer over wilt weten. Het meest indrukwekkend zijn de foto's die ze maakte op Ellis Island, van de inmiddels slooprijpe ruimtes waar duizenden immigranten eerste voet op Amerikaanse bodem zetten.

Een absolute must is 'Wubbo de Jong: Amsterdam en de rest van de wereld'. Het boek biedt een prachtig overzicht van het indrukwekkende oeuvre van de te vroeg gestorven Parool-fotograaf. Bijna dertig jaar lang was De Jong een van de belangrijkste Nederlandse fotojournalisten en een voorbeeld voor vele generaties jonge fotografen. Hij is altijd vast blijven houden aan de zwart-wit fotografie. Veel van zijn foto's zijn onvergetelijk en werden nog nooit in een boek gepubliceerd.

Uitgeverij '010' heeft dit jaar eveneens een boek uitgegeven dat in de kast van de verzamelaar niet mag ontbreken: 'Het Bedrijfsfotoboek' van Mirelle Thijssen is een overzicht van alle fotoboeken die in opdracht van bedrijven in Nederland zijn verschenen. Hier vinden we de oorsprong van het fotoboek in het algemeen, zo begon het: al in de jaren 20 kregen fotografen opdracht om productieprocessen, producten, arbeid en fabrieksomgeving vast te leggen. De boeken werden niet zelden revolutionair vormgegeven en zijn inmiddels, als ze al te koop worden aangeboden, onbetaalbaar.

Eigenlijk december 2001 verschenen, maar te mooi om niet te noemen is 'Tot nut en genoegen, Volkstuincultuur in Nederland', bij een tentoonstelling in het Nederlands Foto Instituut. Dit boek, eveneens van uitgeverij 010, is een verzameling van foto's van onder andere Tamar de Kemp, Walter Herfst, Ralph Kümena en Gerco Ruijter. De vormgeving van het boek is misschien een beetje té gezellig met historisch materiaal en illustraties, wat een beetje ten koste gaat van de prachtige foto's. De fotografen hebben elk een eigen invalshoek gekozen. Bij Tamar de Kemp, bijvoorbeeld, domineren de - niet van humor gespeende - beelden van de gebruikers van de tuinen. Walther Herfst laat kijkers opgaan in verstilde foto's van moestuinen en kassen.

Twee catalogi die dit jaar bij een tentoonstelling zijn verschenen, moeten absoluut nog vermeld: 'Zwarte Rook, Fotografie en steenkool in de twintigste eeuw', samengesteld door Mariëtte Haveman en behorend bij een tentoonstelling in het Nederlands Foto Instituut. En 'De bril van Anceaux', Volkenkundige fotografie vanaf 1860, samengesteld door Linda Roodenburg en behorend bij een tentoonstelling in het Rijksmuseum voor Volkenkunde in Leiden.

Duizenden foto's maakte Annie van Gemert van kinderrijke gezinnen in Nederland en Vlaanderen. Het is een van de meest bijzondere fotoboeken die dit jaar in eigen beheer werden uitgegeven. Van Gemert werkte jaren aan dit project dat zijn weerslag vond in 'Kinderrijk'. Integer en bij tijd en wijle subliem gefotografeerd, wordt een blik gegund op het reilen en zeilen van gezinnen met heel veel kinderen.

Eveneens een fotografisch 'onderzoek' dat vele jaren in beslag nam, is dat van Hapé Smeele, die vijf jaar lang acht demente ouderen in Nederland en in Ladakh, een streek in Noord-India, volgde. In Nederland bracht hij de laatste levensfase van vijf Nederlandse vrouwen in beeld, tot aan hun dood. De foto's zijn van een huiveringwekkende schoonheid en tonen op intense en respectvolle wijze de kwetsbaarheid en de eindigheid van een mensenleven.

Het fotoproject van Andrea Stultiens: Kerkdorp-Polderdorp, tenslotte mag in dit overzicht niet ontbreken. Stultiens fotografeerde in haar geboortedorp Sint Odiliënberg, een eeuwenoud kerkdorp, en in Kreileroord, een jong polderdorp in Noord-Holland. Beide dorpen zijn oer-Nederlands, maar tegelijkertijd totaal verschillend. Terwijl in Sint Odiliënberg (Limburg) de sociale samenhang al eeuwen wordt bepaald door de katholieke feesten, is men in Kreileroord nog op zoek naar een gemene deler, in het Dorpshuis en tijdens de kermis. Stultiens heeft oog voor de alledaagsheid van het leven in de dorpen en hun bewoners, zonder een moment saai te worden. Ieder dorp heeft zijn eigen, mooi vormgegeven boek gekregen. Beide boeken zijn een feest van herkenning dat nog versterkt wordt door de combinatie van hedendaagse beelden met historisch fotomateriaal. Oude beelden van typische lokale tradities en rituelen komen tot leven in het eigen fotoverhaal van Stultiens.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden