Review

Fokker wil 'iets van de zin' blootleggen

A. D. Fokker: Bij nader inzien: religieus- humanistische reflecties over mens en wereld, Damon Best 1995, ¿ 28,50.

JOHAN BLAAUW

Daartegenover staan diverse groeperingen die van meet af aan geprobeerd hebben wetenschappelijke inzichten in hun levensbeschouwing te integreren. Hiertoe behoren onder meer de religieus humanisten. Over het algemeen hoor van je van hen niet zoveel. Vermoedelijk komt dit omdat hun aantal niet zo groot is en ze bovendien een hechte organisatie niet zo belangrijk vinden. Toch bestaan ze. Getuige het onlangs verschenen boek Bij nader inzien van Adriaan Fokker. Het bevat 21 religieus-humanistische reflecties over mens en wereld. Met dit boek hoopt hij “iets van de diepere betekenis en zin bloot te leggen die de 'dingen' voor ons kunnen hebben”.

Herhaaldelijk wijst de schrijver, die jarenlang heeft gewerkt aan het Sterrenkundig Instituut van de Rijksuniversiteit Utrecht, erop dat het iets heel uitzonderlijks is dat de mens er überhaupt is in de kosmos. “En dat er door de mens nieuwe werkelijkheid gecreëerd is, dat is kosmisch gesproken helemaal verrassend. Je daarvan goed bewust te zijn zou ik als een religieus besef willen opvatten.”

De vier hoofdstukken van zijn boek zijn bijna allemaal lezingen en toespraken die Fokker tussen 1972 en 1995 heeft gehouden bij religieus humanisten in Nederland, zoals de Vrije Gemeente in Amsterdam of de Woodbrookers in Barchem.

In het eerste hoofdstuk komen wetenschap en natuurfilosofie aan bod. Met onder meer de mededeling dat natuurwetenschap zich richt op de subjectieve realiteit van de menselijke psyche. “In de menselijke hersenen zijn beide op elkaar betrokken. Hoe, dat is Mysterie.” In dit hoofdstuk verduidelijkt Fokker ook wat we ons moeten voorstellen bij een religieus humanistische visie op de werkelijkheid. Hierin “wordt de werkelijkheid opgevat als de alomvattende gegevenheid van al wat is, waarin wij zelf mede inbegrepen zijn als dragers van verantwoordelijkheid voor het fourneren van een surplus waardoor er in de werkelijkheid een zin kan gaan oplichten”. Dat dus.

Getrouw aan deze definitie probeert Fokker in zijn verschillende toespraken steeds een religieuze verdieping te geven aan de verschijnselen en onderwerpen die hij nader bekijkt.

In het hoofdstuk over religiositeit komen kosmisch besef, mysterie, geheim alsmede geloof en religie aan de beurt. Onder mysterie dienen we te verstaan wat “zich principieel onttrekt aan ons begrips- en verklaringsvermogen”.

Personalisme

In het derde hoofdstuk over het humanum passeren uiteenlopende zaken de revue zoals bestaan, vreugde, kwetsbaarheid, genieten, hachelijkheid. Ook de spanningsverhouding tussen enkeling en gemeenschap krijgt hier de nodige aandacht. Tussen individualisme en collectivisme zoekt Fokker zijn weg in het personalisme, dat “de relatie van persoon en gemeenschap accentueert”.

“Het personalisme verzet zich tegen een individualisme dat de onafhankelijkheid van het individu overwaardeert. Maar het staat ook haaks op iedere vorm van collectivisme, dat de enkeling degradeert tot een middel, een object van de collectiviteit.”

Fokker stelt ook vragen. Is er vooruitgang? Wat is er eigenlijk interessant? Wat gebeurt er eigenlijk ? De ultieme vraag die ons ons hele leven begeleidt lijkt bij Fokker de vraag te zijn: “Waar is het allemaal 'goed' voor en waar loopt het op uit? Op deze vraag krijgen we in ons leven geen antwoord.” Zo hoort het blijkbaar te zijn. Die principieel onbeantwoordbaarheid verleent aan ons leven een stuk spanning. “Ik denk”, zo concludeert Fokker, “dat we die spanning nodig hebben om het door-het-leven-gaan als een interessante uitdaging tegemoet te treden.”

Het aardige van het boek vind ik dat alledaagse verschijnselen en gebeurtenissen in een breder kader worden geplaatst en er gezocht wordt naar een religieuze dimensie ervan.

Jammer genoeg heeft Fokker niet de moeite genomen zijn 21 lezingen wat te bewerken en meer op elkaar af te stemmen. Had hij dit wel gedaan dan had hij zijn betoog meer vaart kunnen geven, nogal wat herhalingen kunnen voorkomen en het geheel aanzienlijk kunnen bekorten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden