Jubileum

Filmfestival Rotterdam maakt oude meesterwerken online beschikbaar

Angst essen Seele auf, met Brigitte Mira en El Hedi ben Salem als geliefden. Beeld Angst essen Seele auf
Angst essen Seele auf, met Brigitte Mira en El Hedi ben Salem als geliefden.Beeld Angst essen Seele auf

Het Filmfestival van Rotterdam duikt in z’n eigen geschiedenis en zet vijftig films uit vijftig festivaledities online.

Wat zouden we moeten zonder al die nieuwe online initiatieven? Het Filmfestival van Rotterdam vierde z’n vijftigste verjaardag afgelopen maand in afgeslankte vorm, met een online filmweek die ruim 132.000 filmbezoeken telde. Heel wat mensen wisten het virtuele filmfestival dus te vinden, zeker als je bedenkt dat lang niet iedereen in z’n eentje naar een film keek, maar in gezelschap.

Het duurt nog even voordat in juni het tweede deel van het jubileumprogramma volgt, hopelijk met openluchtvoorstellingen. Maar geen nood. Het festival is gaan graven in de eigen geschiedenis en op de proppen gekomen met vijftig films uit vijftig festivaledities. Om de zoveel weken wordt er een decennium online gezet, te beginnen met de jaren zeventig. Het is de tijd van Chantal Akermans Jeanne Dielman, van Marguerite Duras’ India Song maar vooral van Rainer Werner Fassbinders meesterwerk Angst essen Seele auf (1974). Een film over racisme in naoorlogs Duitsland, die bijna een halve eeuw na verschijnen nog steeds relevant is.

Angst essen Seele auf, dat in Nederland werd uitgebracht onder de titel Alle Turken heten Ali, vertelt het verhaal van de Duitse schoonmaakster Emmi en de twintig jaar jongere Marokkaanse arbeider Ali die elkaar begin jaren zeventig in München ontmoeten, een relatie krijgen en trouwen. Prachtig om te zien hoe de twee eenzame zielen elkaar vinden, maar de omgeving reageert geschokt op de relatie. Familieleden, collega’s, buren, ze wenden zich van het stel af.

Nogmaals 'Angst essen Seele auf' met Brigitte Mira en El Hedi ben Salem. Beeld
Nogmaals 'Angst essen Seele auf' met Brigitte Mira en El Hedi ben Salem.Beeld

Heel helder en indringend laat Fassbinder, die pas 29 jaar was, zien hoe alledaags racisme werkt. Het begint met geroddel van buurvrouwen. De kruidenier aan de overkant doet alsof hij Ali’s gebroken Duits niet verstaat. Emmi’s volwassen kinderen zijn zo ontdaan als moeder haar nieuwe liefde voorstelt, dat ze de deur uit rennen, en verklaren haar niet meer te willen zien. Door haar collega’s wordt Emmi genegeerd. Alsof ze niet meer bestaat.

De film laat zien hoe groepsgedrag werkt en wat sociale druk met mensen doet. Je ziet de mechanismen van uitsluiting en onderdrukking. Emmi en Ali stellen zich teweer tegen de vreemdelingenhaat, maar de vertwijfeling groeit. ‘Ik ben zo gelukkig, maar ook zo angstig’, zegt Emmi. Het is hartverscheurend, vooral ook omdat je ziet dat Fassbinder zo veel van de twee geliefden houdt. En je voelt ook dat hij weet waar hij het over heeft. Fassbinder had zelf een jarenlange relatie met de Marokkaanse hoofdrolspeler El Hedi ben Salem.

Past uitstekend in deze tijd

De Finse regisseur Aki Kaurismäki, die Angst essen Seele auf een van de prachtigste films noemde, vatte het zo samen: ‘Uiteindelijk draait het maar om één ding: de tederheid van het hart’. En zo is het. Jammer trouwens dat Kaurismäki in het overzicht ontbreekt. Hij is zeker een regisseur met een geschiedenis in Rotterdam. Hetzelfde geldt voor filmmakers als Wong Kar-wai uit Hong Kong, Takeshi Kitano uit Japan en Kim Ki-duk uit Zuid-Korea, en zo zal iedereen een waslijst kunnen samenstellen met ontbrekende favoriete regisseurs. Het is zeer de vraag of Goodbye, Dragon Inn (2004) het beste is wat de Taiwanese regisseur Tsai Ming-liang heeft gemaakt, maar het thema - de sluiting van een bioscoop - past weer wel uitstekend in deze tijd.

Er moest natuurlijk gekozen worden, en films zullen op de een of andere manier op elkaar zijn afgestemd, denk aan man/vrouw, zwart/wit, noord/zuid. Daarbij zal ook de beschikbaarheid van films een rol hebben gespeeld. Heel leuk dus om te zien dat Stop Making Sense (1985) de lijst wel heeft gehaald. Het gaat om de fantastische concertfilm die Jonathan Demme maakte met de Talking Heads, en die als voorloper kan worden gezien van Spike Lee’s nieuwe concertfilm met David Byrne & band, American Utopia.

Er zitten genoeg pareltjes in het programma. La Petite Vendeuse de Soleil (1999) is een klassieker uit Senegal, een prachtige film over een Senegalees meisje dat het bedelen afzweert en krantenverkoopster wordt, gemaakt door Djibril Diop Mambety, de oom van regisseuse Mati Diop.

La Petite Vendeuse de Soleil. Beeld
La Petite Vendeuse de Soleil.Beeld

En zo zijn er allemaal leuke dwarsverbanden te traceren. Jim jarmusch staat met Dead Man (1996) in de lijst, terwijl zijn levensgezel Sara Driver een decennium eerder te vinden is met de zelden vertoonde fantasyfilm Sleepwalk (1987).

Halina Reijn (l) in Iles Flottantes. Beeld
Halina Reijn (l) in Iles Flottantes.Beeld

Sporadisch duiken er ook Nederlanders op. De beroemde Nederlandse klavecinist Gustav Leonardt is te bewonderen als Bach in Chronik der Anna Magdalena Bach van het duo Straub & Huillet. Een film uit 1968 die in Rotterdam was te zien in 1989, en deze weken opnieuw. Iles Flottantes (2001) van de Rotterdamse regisseuse Nanouk Leopold vertegenwoordigt de Nederlandse filmmakerij, leuk om het debuut met onder andere Halina Reijn weer eens terug te zien.

Maar daar had best een Nederlandse Tiger-winnaar bij gemogen: Tussenland van Eugenie Jansen, het verhaal van een oude Nederlands Indiëveteraan en een jonge asielzoeker uit Soedan, een Nederlands pareltje dat een heel klein beetje Angst essen Seele auf spiegelt: de betoverende samenkomst van twee eenzame zielen uit verschillende werelden. Misschien mag die mee in het volgende overzicht.

50 jaar International Film Festival Rotterdam

Films uit de seventies en eighties zijn respectievelijk te zien tot 7 en 21 april. De jaren negentig volgen van 24 maart tot 12 mei. De meest recente films, uit de eerste twee decennia van het nieuwe millennium, starten op 7 april (tot 26 mei) en 21 april (tot 9 juni). Een korte film kost 1 euro, een lange film 4,50 euro. Te zien via iffr.com/unleashed.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden