De moeder van regisseur Jos de Putter in Het is een schone dag geweest.

Filmcollege voor beginnersCameravoering

Filmcollege voor beginners, les 2: let goed op hoe de camera een verhaal vertelt

De moeder van regisseur Jos de Putter in Het is een schone dag geweest.

Film kijken vanavond? Let dan goed op hoe de camera het verhaal vertelt. Deel 2 van een korte cursus, om de eigen kijkervaring te verdiepen.

In de openingsscène van Het is een schone dag geweest kijkt de camera van Jos de Putter naar zijn oude vader, die in de keuken een sigaar zit te roken. Een boer van een of ander oud stempel, een man wiens leven werd bepaald door de seizoenen. Hij kijkt niet op of om. Zijn zoon is filmmaker geworden maar had net zo goed naar een andere dimensie kunnen vertrekken. Zo ver staan die werelden van elkaar af.

De camera staat niet bij hem maar kijkt vanuit het donker van een halletje de keuken in. Je voelt meteen wat die camera je probeert te zeggen: daar zit een man van weinig woorden. Een beetje stug misschien. Godsvruchtig. Door dat kleine afstandje stelt de camera vooral een vraag: wie is die man? Een vraag die Jos de Putter zichzelf waarschijnlijk jarenlang stelde voordat hij besloot deze documentaire te maken. De afstand die de camera inneemt tot zijn vader en moeder, zegt ons dat deze mensen voor de filmmaker misschien nog steeds een beetje een raadsel zijn.

Die afstand is ook een vorm van respect. Niet alleen respect voor hen, omdat ze niet gewend zijn aan een camera en misschien niet weten hoe ze zich moeten gedragen met dat apparaat naast zich. Ook respect voor een meer filosofisch gegeven: dat je de ander nooit echt kunt kennen.

Daarin staan films die in de filmtheaters worden uitgebracht vaak lijnrecht tegenover soapseries. In soaps, die vooral een aaneenschakeling van dramatische wendingen zijn, is de close-up de taal die met de kijker wordt gesproken: de camera staat altijd bovenop de gezichten, want overal moet door de personages nadrukkelijk dramatisch op gereageerd worden. En die emoties moeten gezien worden. Dat heet melodrama. De suggestie is dat we door die nabijheid de personages kennen. Dat doen we natuurlijk niet: die intimiteit is een leugen. Puur voor vermaak.

Ophef over een verkeerde close-up

De eerste close-up in Het is een schone dag geweest komt pas na zeven minuten. Die is van de handen van De Putters moeder, die een konijn vilt. Die keuze maakt De Putter niet voor niks: zijn ouders leefden van die handen. Het waren die handen die spraken. Het waren die handen die de filmmaker kende. Hier doet de close-up wel recht aan de waarheid.

Inmiddels zijn we als kijkers redelijk ongevoelig geworden voor de taal van de camera (na tientallen jaren televisie) maar in 1961 kon een verkeerde close-up nog leiden tot een totale verwerping van een film en z’n maker. De Italiaan Gillo Pontecorvo koos er in de concentratiekampfilm Kapo voor om een close-up te maken van de hand van een stervende gevangene, die zichzelf tegen het elektrische prikkeldraad gooit. ‘Abject’, vond het Franse filmtijdschrift Cahiers du cinema. ‘De man die op dat moment kiest voor de close-up (…) verdient onze uiterste minachting.’ De reden: omdat de maker wilde ‘scoren’ met het drama van een zelfmoord in een concentratiekamp.

Dat kun je overdreven vinden. Maar het belang van wat een camera doet en hoe die het verhaal vertelt, is niet te overschatten. Er bestaan duizenden films die zich daar nauwelijks bewust van zijn, die de camera vooral gebruiken om plaatjes zoeken bij een verhaaltje, maar dat zijn films om te vergeten.

Op Youtube staat de korte film What is neorealism?, dat het verschil tussen filmstijlen met beelden uitlegt. Als je even met de gedragen voice-over meegaat, zie je dezelfde scène uit een oude film dubbel in beeld. Links zoals Hollywood-makers het zouden aanpakken en rechts zoals de Italiaanse filmmaker Vittorio de Sica het zou doen. Links alleen aandacht voor de sterren en de actie, rechts ook aandacht voor de figuranten, de mensen die in films zelden aandacht krijgen, en voor de lege ruimte, waar de camera dwaalt als de actie verdwenen is.

Die tweede cameravoering laat een heel andere opvatting van het leven zien dan de eerste. Laten we zeggen dat je in Hollywoodfilms als een kind voortdurend bij de hand genomen wordt: hier moet je naar kijken, dit is belangrijk, dit is de ster van het verhaal. Intelligentere films erkennen juist de onzekerheid en onkenbaarheid van het leven. Daar stuurt de camera je niet, maar laat je als een volwassene je eigen keuzes maken. Daar hoort bij dat je soms niet helemaal begrijpt wat er aan de hand is. Daar hoort bij dat de camera je soms laat verdwalen. Het levert bijna altijd rijkere films op.

Het is een schone dag geweest staat op de nieuwe EYE player op eyefilm.nl, waar onder meer films uit de historische collectie van EYE te zien zijn.

What is neorealism?, gratis op YouTube en Vimeo.

Lees ook: 

Filmcollege voor beginners, les 1: de openingsscène vertelt je bijna alles al

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden