Jeanne Dielman kneedt gehakt.

FilmRetrospectief

Eye viert Chantal Akerman, een vrijmoedig filmvernieuwer met oog voor vrouwenlevens

Jeanne Dielman kneedt gehakt.Beeld Trouw

Zelden is er een filmmaker geweest die zo intens de relatie met haar moeder onderzocht als Chantal Akerman. De Belgische cineaste die van alledaagse vrouwenlevens iets heel bijzonders maakte, wordt deze zomer gevierd in het Eye Filmmuseum.

Chantal Akerman was achttien jaar toen ze haar eerste korte film maakte in de keuken van haar moeder. In ‘Saute ma Ville’ (1968) speelt Akerman zelf de rol van een jonge vrouw die zich in de keuken verschanst en zich met een manische energie op huishoudelijke taken stort. Spaghetti koken. Schoenen poetsen. Dweilen. Het is pure chaplineske slapstick, eindigend met een enorme knal, als ze doodmoe haar hoofd op het gasfornuis legt. Gaskraan open.

Mooier dan met Saute ma Ville zou de grote Akerman-expositie in het Eye Filmmuseum niet kunnen beginnen. Met de korte film reflecteert ze op het leven van haar moeder, een Pools-Joodse Auschwitz-overlevende die haar angsten bestreed door zich obsessief op het huishouden te richten. De korte zwart-wit film vormt ook het spiegelbeeld van het ruim drie uur durende meesterwerk dat ze een paar jaar later zou maken en dat voor een kleine aardverschuiving zorgde in de filmwereld: ‘Jeanne Dielman, 23 Quai du Commerce, 1080 Bruxelles’ (1975). 

Chantal AkermanBeeld Kenneth Saunders

Akerman legt minutieus het leven vast van een Brusselse huisvrouw, keurig gekapt gespeeld door Delphine Seyrig. Koffie zetten. Aardappelen schillen. Afwassen. Breien. Af en toe een loopje naar het postkantoor of de kruidenier. Alle handelingen worden gedetailleerd en in de volle lengte getoond, met een roerloze camera, en het is - ook na vijfenveertig jaar - nog steeds adembenemend. Akerman weet de mentale toestand van Jeanne Dielman, eenzaam opgesloten in huis, in beelden te vangen. Geen wonder dat de Belgische regisseuse op het schild werd gehesen als een filmvernieuwer met een bijzonder oog voor het alledaagse: niet eerder was het leven van een huisvrouw het hoofdonderwerp van een film geweest.

Jeanne Dielman laat de aardappelen aanbranden

We zien een vrouw gehakt kneden. We zien ook een moeder de schoenen van haar zoon poetsen. En we zien een weduwe die op gezette tijden mannen ontvangt en seks heeft in ruil voor geld. Tot er in al die dwangmatige handelingen barstjes verschijnen. Jeanne Dielman laat de aardappelen aanbranden. Ze vergeet het licht uit te doen. En ze heeft, onverwacht, een orgasme. 

Heel precies toont Akerman wat er gebeurt als Jeanne Dielman de controle verliest: je ziet hoe de angst opborrelt en de paniek toeslaat. Zelf had Akerman ook angsten, ze leed aan manische depressies, maar anders dan haar moeder besloot ze het huis te verlaten. Ze ging reizen en films maken. Als twintiger woonde ze een tijdje in New York waar ze zich liet inspireren door avant-gardistische filmers als Michael Snow en Andy Warhol. 

Retrospectief 

De expositie ‘Chantal Akerman Passages’, die acht video-installaties telt, is te zien in het Eye Filmmuseum in Amsterdam. Het retrospectief telt tien avondvullende films, van Akermans speelfilmdebuut ‘Je, Tu, Il, Elle’ tot haar zwanenzang ‘No Home Movie’. Twee seventies-klassiekers worden daarbij opnieuw in omloop gebracht: 'Jeanne Dielman' en 'Les Rendez-Vous d'Anna'. Het Akerman-retro is het pronkstuk van het grote zomerprogramma van Eye gewijd aan vrouwelijke filmmakers, waaronder Jane Campion, Sally Potter, Lynne Ramsay en Andrea Arnold.

Ook de vrijheid van de Franse Nouvelle Vague zie je terug in haar werk: steeds weer tast ze de grenzen af tussen speelfilm, documentaire, filmische essayistiek en autobiografische verslaggeving. De Franse roadmovie 'Pierrot le Fou' (1965) van Jean-Luc Godard was de directe aanleiding om eind jaren zestig zelf de camera op te pakken.
Maar ook op een andere manier was Akerman vernieuwend. Midden jaren negentig was ze een van de eerste filmmakers die video-installaties ging maken, vaak geïnspireerd op haar films. De tentoonstelling in Eye getuigt ervan: op vijfentwintig monitoren zie je indrukken uit 'D'Est' (1993), de intuïtieve reisfilm die ze in het voormalige Oostblok maakte direct na de val van de Sovjet-Unie. De sensatie is dat je niet langer alleen naar Akermans beelden kijkt, maar er tussen loopt, tussen de mensen die ze vastlegde in Rusland, Oekraïne en niet te vergeten Polen, het land van haar ouders. 

Akermans leven bestond uit reizen en filmen, maar altijd keerde ze terug naar Brussel

Akermans leven bestond uit reizen en filmen, maar altijd keerde ze terug naar Brussel, naar haar moeder, die een constante vormt in haar werk. In ‘News from Home’ (1976) doet ze verslag van haar leven in New York, terwijl ze brieven voorleest van haar moeder die wanhopig contact met haar zoekt. Ze kan haar dochter niet loslaten, moet continu door haar worden gerustgesteld.

En zo word je door Akermans werk getuige van een symbiotische moeder-dochter relatie. Heel aangrijpend is ‘No Home Movie’ (2015) waarin ze de laatste dagen van haar moeder vastlegt, in haar Brusselse appartement. Moeder en dochter eten in de keuken. Akerman doet nog een laatste voorzichtige poging om haar moeder iets te ontfutselen over haar ervaringen in Auschwitz, het grote taboe-onderwerp. En dan is haar moeder dood. Het beeld rust op de verlaten gang, met uitzicht op de keuken en het gasfornuis.

Weergaloos zoals Akermans laatste film haar eerste film spiegelt, en tegelijk haar meesterstuk Jeanne Dielman in herinnering roept, door Akerman zelf omschreven als ‘een liefdesbrief aan mijn moeder’. In 2015, een jaar nadat haar moeder overleed, pleegde Chantal Akerman zelfmoord, op 65-jarige leeftijd. Met haar moeders leven was ook haar eigen leven voltooid.

Addendum: ‘Sud’

Vanwege de wereldwijde protesten als reactie op de moord op de Afro-Amerikaan George Floyd, heeft Eye Filmmuseum besloten een film toe te voegen aan het programma. In 1999 verscheen ‘Sud’, waarvoor Chantal Akerman naar het plaatsje Jasper in Texas reisde, om de omgeving vast te leggen waar de Afro-Amerikaan James Byrd jr. in 1998 bruut werd vermoord door drie racisten. Byrd werd vier kilometer lang met zijn enkels aan een truck over een afgelegen weg gesleurd. Aan het slot van Sud filmt Akerman vier kilometer lang het asfalt waarop de gruwelijke lynchpartij plaatsvond. Verpletterend en onvergetelijk. ‘Sud’ wordt vertoond op 9 juni en 4 augustus.

Lees ook:

Chantal Akerman was een cineaste van wereldformaat

Ik heb, geloof ik, maar één film gezien van de Belgische cineaste Chantal Akerman. Maar die is mij mijn hele leven bijgebleven’, schreef Ger Groot in zijn column.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden