FilmrecensieDau

Experimenten met baby’s en de slachting van een varken: ‘Dau’ stoot af en hypnotiseert

Scene uit ‘Dau. Degeneration’, waarin een KGB-rekruut een wetenschappelijk experiment ondergaat.

De Russische regisseur Ilya Khrzhanovksy werkte jarenlang aan de verbeelding van een totalitaire staat. Het resultaat is ‘Dau’, een omstreden project dat inmiddels veertien films telt.

Hypnotiserend! Schandalig! Megalomaan! Absurd! Krankzinnig! ‘Dau’, het immense filmproject van Ilya Khrzhanovsky, heeft de afgelopen tijd de tongen losgemaakt. Het begon simpel, als een biopic over Sovjet-wetenschapper en Nobelprijswinnaar Lev Landau, bijgenaamd Dau. Khrzhanovsky (44) tuigde in een grote, verlaten loods bij Charkov in Oekraïne een gigantische filmset op: een replica van het geheime onderzoeksinstituut waar de Joodse Landau, de geniale natuurkundige, in de Sovjettijd werkzaam was.

Maar tijdens de productie, die vijftien jaar in beslag zou nemen, liet de regisseur het idee voor een enkele speelfilm varen. De filmset werd een wereld op zich, een laboratorium waar behalve gewerkt ook gewoond werd als in de Sovjettijd. Honderden cast- en crewleden leefden er jarenlang gekapt en gekleed in de stijl van 1938 tot 1968. Ze werden uitbetaald in Sovjet-roebels, aten Sovjet-maaltijden en ondertekenden precies als in de ­Stalintijd ­contracten om niets naar buiten te brengen. 

Op de set ontstonden relaties en huwelijken waaruit kinderen werden geboren. Onder de gasten die meededen bevonden zich bekende kunstenaars als Marina Abramovic, Brian Eno en Peter Sellars. Ook vermaarde ­wetenschappers speelden rollen, onder wie natuurkundige David Gross en neurowetenschapper James Fallon.

Wodka en sperma

Na geruchten die jarenlang aanhielden, over de geheime filmset waar wodka en sperma rijkelijk zouden vloeien en waar de regisseur als een dictator zou regeren, kwamen afgelopen jaar de eerste Dau-brouwsels naar buiten: grote, chaotische multimedia-tentoonstellingen in Parijs en Londen. Begin dit jaar volgden de eerste films op het Filmfestival van Berlijn: het ruim twee uur durende ‘Natasha’ en het ruim zes uur durende ‘Degeneration’.

De Duitse cameraman Jürgen Jürges, die eerder met Rainer Werner Fassbinder en Michael Haneke werkte, werd op de Berlinale onderscheiden voor zijn artistieke prestatie. In totaal maakte hij voor Dau zevenhonderd uur aan filmopnamen, waaruit inmiddels veertien avondvullende films werden gedestilleerd. Twee daarvan, Degeneration en het kleinere, intiemere Kammerspiel ‘Nora Mother’, zijn sinds kort via de Dau-website te bekijken.

Serveerster Vika (Viktoria Skitskaya) dolt in ‘Dau. Degeneration’ met KGB-rekruten.

Fascinerend is het zeker om je onder te dompelen in het Dau-universum. In het eposachtige Degeneration vloeien film en theater in elkaar over. De amateur-acteurs spelen versies van zichzelf, improviserend, zoals de bonkige KGB-officier die leider wordt van Het Instituut en in het echte leven gevangenisdirecteur was. De wetenschappelijke experimenten op dieren en mensen die hij laat uitvoeren zijn erop gericht supermensen te creëren. 

De jonge, potige KGB’ers die hij rekruteert om binnen Het Instituut orde op zaken te stellen, zijn echte neonazi’s: antisemitisch, racistisch, homofoob en gekant tegen abstracte kunst. Ze treden hard op tegen de jonge mannen en vrouwen die zich na gedane arbeid ­tegoed doen aan drank en drugs. 

Beschuldigingen van mishandeling

Naar de scène met baby’s die aan een wetenschappelijk experiment worden onderworpen is in Oekraïne afgelopen week een onderzoek gestart, na beschuldigingen van mishandeling. De filmmakers ontkennen met klem. De baby’s zijn volgens hen goed behandeld. Er waren verzorgers op de set, en een arts. Het is, aldus de makers, puur fictief wat je ziet.

Het is niet de enige controverse. Tegen de regisseur zijn ook #MeToo-achtige aantijgingen gerezen. En ook die worden stellig ontkend. Khrzhanovsky zegt een filmproject op poten te hebben gezet over het Russische verleden, de stalinistische terreur en alle vreselijke uitwassen, door een omgeving te creëren waarin echte emoties gevoeld kunnen worden, door de spelers én de kijkers. “Het is een spel”, aldus de Grieks-Russische dirigent Teodor Currentzis, die de titelrol van Dau speelt.

Zeker is dat de bizarre mengeling van feit en fictie, van kunstproject, psychodrama en antropologisch experiment tegelijk hypnotiserend en afstotend werkt. In Natasha wordt de kantinemedewerkster uit de titel na een dronken vrijpartij met een gastwetenschapper door de KGB-officier hardhandig verhoord en gedwongen een lege cognacfles in haar vagina te steken. Het leidde op de Berlinale tot het flesschandaal, maar ook dat wist de regisseur te ontkrachten. “Het is een gesimuleerde actie”, aldus Khrzhanovsky. 

Dat laatste geldt overigens niet voor de afschuwelijke slachting van een varken in Degeneration. Het is échte, onbeschrijflijke horror die zich voltrekt, en waar je zeker vraagtekens bij kunt plaatsen. Tegelijkertijd luidt de barbaarse actie de totale vernietiging van Het Instituut in. De ontzetting op de afgewende gezichten van de spelers voelt echt en reflecteert de nachtmerrie die de kijker ondergaat. 

Strijd om macht en liefde

Of Khrzhanovsky geobsedeerd is door seks en geweld, zoals een ontslagen medewerkster beweerde? Zou kunnen. Zeker is dat de strijd om macht en liefde in de Dau-kosmos de pijler vormt van het totalitaire systeem. De regisseur kijkt zonder concessies in de diepste afgronden. Er is niets geromantiseerd aan zijn verbeelding van het schrikbewind. 

Je zou ook kunnen zeggen dat hij met zijn project vragen stelt over het veelal gratuite geweld in reguliere films. Ook toont hij, met een blik op onze eigen tijd, waartoe ultrarechts crapuul in staat is. Even onomwonden wordt er in Dau geflirt en gesekst, iets wat door de Russische censor al werd weggezet als ‘pornografie als provocatie’. 

Zestien jaar geleden werd Khrzhanovsky’s speelfilm­debuut ‘4’, een nachtmerrie-achtige reis door Rusland, op het Filmfestival van Rotterdam bekroond met een Tiger Award. De regisseur werd in de internationale filmwereld begroet als een nieuwe Russische beeldenstormer. ­Europese filminvesteerders wilden graag met hem werken, al kwam het meeste geld voor Dau van een Russische telecom-oligarch met heel diepe zakken, Sergei Adoniev. Inmiddels is Khrzhanovsky aangesteld als artistiek directeur van het Babyn Yar Holocaust Memorial Center in Kiev, Oekraïne.

‘Dau. Degeneration’ en ‘Dau. Nora Mother’ zijn te zien via dau.com. Elke film is voor drie dollar vier dagen te bezichtigen. Alleen voor achttien jaar en ouder.

Lees ook:

Russen buigen zich over hun Nobelprijswinnaars

Momenteel wordt ook hard gewerkt aan een film over het leven van Nobelprijswinnaar Lev Landau, de Russische fysicus die onder meer met Niels Bohr werkte, en die een – zeker voor zijn tijd - vrij experimenteel liefdesleven had. Regisseur van ‘Dau’ is zoon Ilya Khrzhanovsky die een paar jaar geleden een sensationeel debuut maakte met ‘4’ en hier in Rotterdam een Tiger Award won.

Een beetje liefde op filmfestival Cannes

Lemming Film van Leontine Petit droeg als coproducent bij aan de totstandkoming van het Russische drama ‘In the Fog’ van Sergei Loznitsa dat blijkbaar een streepje voor had op het langverwachte ‘Dau’ van Ilya Khrzhanovsky.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden