Review

Eva Perón: pronkzucht op touwschoenen

John Barnes: Evita. Bruna, Utrecht; 185 blz. - ¿ 29,90. Nicholas Fraser & Marysa Navarro: Evita, De echte levens van Eva Perón. Bert Bakker, Amsterdam; 284 blz. ¿ 29,90. V.S. Naipaul: De terugkeer van Eva Perón. Atlas, Amsterdam; 208 blz. - ¿ 39,90. Tomás Eloy Martínez: Santa Evita. Vert. Harriët Peteri. Anthos, Amsterdam; 369 blz. - ¿ 49,90. Abel Posse: De passie volgens Eva. Vert. Mieke Westra. Meulenhoff, Amsterdam; 336 blz. - ¿ 45.

ILSE LOGIE

Dat de film gebaseerd is op de gelijknamige Britse musical uit 1978 van Andrew Lloyd Webber en Tim Rice laat vermoeden welke Eva we vooral te zien zullen krijgen: de pin-up, de glamour queen en de door machtshonger verteerde harpij die ze slechts ten dele was.

Maar de Evita-rage heeft ook goede kanten. In het kielzog van de film verscheen immers een ruim boekenaanbod, dat in andere omstandigheden de Nederlandstalige lezer wellicht niet zou hebben bereikt: twee biografieën (die van Barnes uit 1978 en de bijgewerkte van Fraser & Navarro), een essay (V. S. Naipauls 'De terugkeer van Eva Perón') en twee indrukwekkende romans ('De passie volgens Eva' van Abel Posse en 'Santa Evita' van Tomás Eloy Martínez).

Regisseur Alan Parker is dus zeker niet de eerste die voor de Argentijnse staatsvrouw bezweek. Maar wie was zij? Over welke feiten zijn vriend en vijand het eigenlijk eens? Eva Perón was een doortastende vrouw die zich opwerkte en wist te handhaven in een mannenwereld. Aan de zijde van haar charismatische echtgenoot, de militair Juan Domingo Perón die van 1946 tot 1955 president van Argentinië was, verwierf zij een machtige positie die velen haar benijdden. Zij en Perón waren onafscheidelijk. Samen belichaamden ze het 'peronisme', een schimmig compromis tussen de extremen van kapitalisme en communisme; een kneedbare doctrine die meer weghad van een opstand dan van een programma, en nog het best als een Zuid-Amerikaanse variant van het populisme kan worden omschreven.

Op het peronistische beleid viel nogal wat aan te merken. De democratische grondregels werden met voeten getreden; willekeur en nepotisme waren troef. Het echtpaar Perón hekelde voorts het parlementaire formalisme en zwoer bij de directe volksraadpleging. Het welhaast mythische verbond tussen hen en de achtergestelden ('descamisados' of 'hemdlozen') werd gesmeed tijdens ontelbare bijeenkomsten, die de pleinen van de hoofdstad deden volstromen en het midden hielden tussen melodrama's en rituele passiespelen. Aangezien Péron zelf weinig retorisch talent had, liet hij het contact met de achterban aan zijn vrouw over; zij was het emotionele middelpunt, hij het tactische brein van het peronisme.

Ook met de scheiding der machten nam het echtpaar Perón het niet zo nauw. In de praktijk groeide hun bewind uit tot een fijnmazig netwerk waarin zowel de vakbonden als de pers opgenomen werden. Maar het peronisme had ook onbetwistbare verdiensten. Het was Perón die de oude koloniale maatschappij wakker schudde en haar met de neus op de schrijnende leefomstandigheden van het grotendeels uit migranten bestaande proletariaat drukte. Het lot van de arbeiders verbeterde hij aanzienlijk.

Wel dient gezegd dat Perón de economische conjunctuur mee had. Argentinië was in die tijd nog een hoorn des overvloeds met volle graanschuren en een harde munt. Toen de president echter in 1955 door het leger opzij werd geschoven, was de schatkist, mede door zijn royale sinterklaaspolitiek, zo goed als leeg, terwijl de structuur van de Argentijnse maatschappij niet wezenlijk was veranderd.

Veel meer nog dan haar man deed Eva de passies hoog oplaaien. Het volk droeg haar op handen, maar door de oppermachtige oligarchie werd zij verguisd. In de figuur van Evita zag de hoge burgerij, hoedster van een nepbeschaving, een ontoelaatbare heropstanding van de 'barbaren' die ze tot dan toe met succes uit het straatbeeld van Buenos Aires had weggehouden: de afstammelingen van de indianen en de gaucho's, die uit Zuid-Europa afkomstige migranten, de onderwereldfiguren. Evita gaf deze mensen een stem en een gezicht. In haar ongeremdheid was ze soms fris en soms grof, maar altijd buitensporig. Ze ging de krachtmeting met haar deftige landgenoten niet uit de weg, integendeel, ze genoot ervan. Zelf had ze zich aan de armoede ontworsteld en zoveel vernederingen geslikt dat ze uit was op vergelding en eerherstel.

Op de vraag hoe ze wereldwijd tot een mythe kon uitgroeien moet met haar levensverhaal worden geantwoord. In 1919 kwam ze als onwettig kind in een troosteloos pampadorp ter wereld. Op haar vijftiende hield ze het voor bekeken, en waagde de sprong. Berooid en zonder noemenswaardig acteertalent reisde ze naar de hoofdstad, in de hoop er een ster te worden. Jarenlang trad ze op in ruil voor koppen lauwe koffie en ordinaire kleren.

Maar in 1944 begon het sprookje. Op een benefietavond ontmoette ze de door haar bewonderde en toen al sterk sociaal bewogen Juan Perón. Ze sprak de paar lettergrepen uit die haar leven een andere wending zouden geven. Het waren woorden die ze eindeloos had gerepeteerd, want ze kwamen uit de hoorspelserie waar ze toen aan meewerkte: “Dank u, kolonel, dat u bestaat.”

Ze sloegen in. Perón werd verliefd op haar. Een jaar later trouwden ze, ondanks verzet van het leger. Maar net zoals Eva had Juan Perón in zijn jeugd zoveel beproevingen doorstaan dat hij lak had aan plichtplegingen. In 1946 werd hij, na een tumultueus politiek jaar, tot president van Argentinië verkozen. Vanuit de anonimiteit schoot Eva als een komeet omhoog. Het onvoorstelbare was gebeurd: de liberale elite was verslagen door een 'koningspaar op touwschoenen'; Assepoester werd First Lady.

Van dat ogenblik af beheerst hartstocht alles wat Eva onderneemt. Haar volk vindt het prachtig dat ze Argentinië internationaal in de schijnwerpers plaatst. In 1947, tijdens haar roemruchte Regenboogtournee, wordt ze, ondanks het feit dat ze geen enkele officiële functie vervult, als een staatshoofd in Europa ontvangen. In Spanje bezorgen haar ongezouten uitspraken Franco bijna een hartinfarct. Maar stilaan ontgroeit ze haar glansrol om te veranderen in een hardwerkende politica. Met Perón vormt ze nog steeds een hechte tandem, maar vanwege hun onverenigbare werktijden zien ze elkaar steeds minder vaak.

Overigens heeft Eva, in weerwil van wat Broadway en Hollywood beweren, nooit veel belangstelling gehad voor seks. Haar tomeloze driften zette ze om in zelfverloochening. Ze stelde zich in dienst van haar geliefde 'descamisados' en werd als de barmhartige Samaritaan, zij het hoogst onbarmhartig voor tegenstanders en voor zichzelf. Ze zette sociale programma's op, deelde kunstgebitten, krukken en penicillinestrips uit, liet huizen en scholen bouwen; ze verzamelde al het leed om zich heen en stookte daarvan een vuur dat zo doeltreffend was dat het ook haarzelf zou verbranden.

Op haar drieëndertigste stierf ze aan baarmoederkanker. Bij haar laatste verschijning in het openbaar was ze zo zwak dat ze door een houten prothese op de been moest worden gehouden. Haar dood was een collectieve tragedie die dagenlang in de Argentijnse straten werd opgevoerd. Haar populariteit bereikte een hoogtepunt. Jonge meisjes wilden met alle geweld op haar lijken.

Gaandeweg begon Evita in een verhaal te veranderen dat, voordat het vaste vorm had aangenomen, alweer aanleiding had gegeven tot een nieuw verhaal. Ze was niet meer wat ze had gezegd en gedaan, maar ook wat ze had kunnen zeggen en doen als haar leven niet voortijdig was afgebroken. Logisch dus dat Eva al snel een mythische personage werd. Zelf had ze altijd alles in het werk gesteld om, met Argentijnse zin voor pathos, haar leven in grote stijl te regisseren. Zij en Perón logen constant, omdat ze hadden besloten dat zij voortaan bepaalden hoe de werkelijkheid eruit zag.

Eigenlijk gingen ze dus zoals schrijvers en cineasten te werk. In 'De passie volgens Eva' van Abel Posse en 'Santa Evita' van Tomás Eloy Martínez reiken geschiedschrijving en literatuur elkaar dan ook de hand. Beide auteurs zijn Argentijnen, beiden kozen ze bewust voor het genre van de roman omdat ze bij voorbaat hadden uitgemaakt dat 'de ware toedracht' volstrekt onachterhaalbaar was geworden.

Zowel 'De passie volgens Eva' als 'Santa Evita' steunen op getuigenissen. De bakstenen die de auteurs aangereikt kregen zijn echt, maar de kleurschakeringen en de ordening hebben ze zelf bepaald. Posse's roman leidt de lezer zigzaggend door Eva's leven, dat roerend wordt opgeroepen door verschillende stemmen, onder meer die van haar biechtvader, van haar kapper en van haarzelf. 'Santa Evita' gaat nog een stap verder.

Meer nog dan 'De passie volgens Eva' is deze roman een evenwichtsoefening tussen verhaal, reportage en beschouwing. In betoverend proza beschrijft Martínez de bizarre lotgevallen van Eva's gebalsemde lichaam. Kort na Peróns val ontstond hier rond namelijk een fetisjistische volksverering waar het leger zich geen raad mee wist. De generaals bedachten een plan om Eva's aanhang op een dwaalspoor te brengen, maar dat brak hen zuur op. Al wie met het dode lichaam in aanraking kwam, werd er als het ware door behekst: een majoor vermoordde zijn vrouw om het lijk niet te hoeven afstaan, een kolonel huurde speciaal voor Evita's stoffelijk overschot een ambulance die hij dag en nacht bewaakte. . . Van alle doodskisten die op den duur in omloop waren lag de echte jarenlang onder een valse naam op het kerkhof van Milaan begraven.

Na tal van omzwervingen belandde de dode Evita op de plek waar ze nog steeds rust: op de begraafplaats La Recoleta in Buenos Aires, onder drie stalen platen en achter een ijzeren hek, geblindeerde deuren en marmeren leeuwen. Zowel Posse als Martínez bekennen dat ook zij in de ban van Evita hebben verkeerd en dat het hen moeite kostte om met haar - en dus ook met de geschiedenis van hun necrofiele land - in het reine te komen. Maar ze uiten hun betrokkenheid op een verschillende manier: Posse door Eva rechtstreeks aan het woord te laten, Martínez door als auteur in zijn boek op te treden en de ontstaansgeschiedenis ervan toe te lichten.

Eva Perón las nauwelijks en hield niet van nuances. Als het aan haar lag, zou ze zeker voor de film kiezen. En van het oorspronkelijke verzet van de (peronistische) president Menem tegen hoofdrolspeelster Madonna zou ze weinig hebben begrepen. De glitter, de close-ups, de spectaculaire massascènes op het balkon van het Casa Rosada, ze zou het vast vleiend hebben gevonden. Eindelijk op het witte doek kunnen schitteren, de bijval oogsten die haar tijdens haar leven door 'le beau monde' werd ontzegd. Al die burgervrouwen die naar haar komen kijken, zich willen kleden en kappen zoals zij, als dat geen postume wraak is. . .

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden