Review

Europa ligt aan diggelen

Curzio Malaparte (1898-1957), eerst fascist, keerde zich later fel tegen Mussolini en Hitler. Nog tijdens de oorlog schreef hij het weergaloze ' Kaputt', over het verwoeste Europa. Een boek vol ijzingwekkende beelden en onverwachte perspectieven op het fascisme.

S inds Italië's moeizame eenwordingsproces in de 19de eeuw, is het wantrouwen van de gemiddelde Italiaan tegen overheid en staat alleen maar gegroeid. Een oorzaak daarvan ligt waarschijnlijk in de krampachtige manier waarop in Italië pijnlijke gebeurtenissen zijn gemythologiseerd, gepolitiseerd of eenvoudigweg verdrongen. Het grootste collectieve trauma vormen ongetwijfeld het fascisme en de Tweede Wereldoorlog, met Italië in een pijnlijke dubbelrol: tot 1943 bondgenoot van nazi-Duitsland, daarna opeens tegenstander.

Curzio Malaparte (1898-1957) beleefde deze verwarrende decennia van zeer dichtbij. Een diep wantrouwen in de Italiaanse leiders lijkt ook bij hem aan de basis te liggen van zijn tegendraadse politieke keuzes. Na afloop van de Eerste Wereldoorlog had hij republikeinse sympathieën. Vervolgens was hij fervent fascist, maar in de jaren dertig stond hij alweer bekend als gevreesd criticus van het regime. Tijdens de eerste oorlogsjaren verwierp hij het fascisme en gaf hij openlijk uiting aan zijn vertwijfeling, zijn desoriëntatie en zijn woede over Mussolini en wat die met de Italianen had gedaan: ,, Een hoop klootzakken, dat had hij van ons gemaakt.# Dit is ook de gemoedstoestand die overheerst in zijn geruchtmakende roman ' Kaputt'.

Malaparte schreef dit boek tijdens de oorlogsjaren en publiceerde het met koortsachtige haast in 1944, toen de oorlog nog niet eens voorbij was. Manteau publiceerde al in 1948 een Nederlandse versie, maar gelukkig is er nu een voortreffelijke nieuwe vertaling.

' Kaputt' beschrijft indringend wat de Tweede Wereldoorlog aanrichtte in Europa. De beelden en verhalen van wreedheid, leed, angst, verwoesting en teloorgang zijn zo krachtig dat ze de lezer, zelfs na meer dan zestig jaar, nog steeds bij de keel grijpen. Europa lag volledig aan gruzelementen: een continent waar de angst overal rondwaarde en regeerde. Hoewel lang niet alle verhalen op waarheid berusten, leest het boek van begin tot eind als een ijzingwekkend ooggetuigenverslag.

Naast zijn primaire betekenis # Europa ligt letterlijk aan diggelen # heeft de titel ook een diepere, etymologische waarde.

Kaputt is afgeleid van het Hebreeuwse koppâroth, dat (slacht) offer betekent. Op verschillende momenten keert deze metafoor terug: ,, Het is het lot van het Duitse volk om te veranderen in koppâroth, in een slachtoffer, in kaputt.# De wreedheid van nazi's en fascisten stoelt op angst. Net als hun slachtoffers bevinden de geweldenaars zich in de verstikkende wurggreep van de angst '' een angst ,, voor de weerlozen, de zwakken, de zieken, de angst voor de bejaarden, de vrouwen, de kinderen,

de angst voor de joden.'' In dit verband is er een onvergetelijk portret van de slappe, angstige mens achter nazi-kopstuk Heinrich Himmler. Tijdens een curieuze ontmoeting met Himmler in een Finse sauna stelt Malaparte vast hoe weerloos naakte Duitsers zijn: ,, Het geheim van hun kracht ligt niet in hun huid, hun botten, hun bloed, maar in hun uniform. [#] Hun ware huid is hun uniform.# Zonder dat uniform hadden ze onmogelijk angst kunnen inboezemen: ,, Een kind zou een heel Duits bataljon aandurven.# Himmler, de hoogste in rang in die Finse sauna, spant de kroon wat betreft weerloosheid:

,, De man zag eruit als een in de oven gezette sorbet. Nog even en er zou alleen nog een plasje zweet op de vloer van hem over zijn.# Telkens geeft Malaparte een nieuw perspectief op de puinhopen van Europa, vaak in directe, keiharde scènes. Onvergetelijk is bijvoorbeeld de hartverscheurende beschrijving van het getto van Warschau, waar kinderen als ratten door gaten in de muur proberen te glippen om de zwarte handel gaande te houden; een ' spel' waarbij ze geregeld worden beschoten door verveelde SS'ers.

Maar ook de beschrijving van een bloedige pogrom in Iasi (eind juni 1941) en Malaparte's onvermogen om deze af te wenden, griffen zich pijnlijk in je geheugen. Om maar te zwijgen van zijn verhaal hoe de mooiste Joodse meisjes in Soroca gedwongen worden zich te prostitueren met tientallen soldaten en officieren per dag, enkele weken lang, totdat ze geen vrouwen meer zijn maar vodden, nergens meer voor dienen en dan in een vrachtauto worden afgevoerd naar een plek bij de rivier, om te worden gefusilleerd.

Op andere momenten is Malaparte's weergave van de oorlog briljant symbolisch: zoals wanneer hij vertelt van de vele honderden paarden van de sovjetartillerie die in de winter van 1940-1941, gek van angst voor het vuur van een bosbrand, het Ladogameer in vluchtten, om vervolgens, overvallen door de vorst, ter plekke vast te vriezen tot een lugubere kudde ijspaarden.

In een andere scène zien we hoe in een ijskoude winternacht een gewond rendier zich op mysterieuze wijze neervlijt voor de trappen van het paleis van de president van Finland, precies tussen twee lijfwachten in. Om het zieke beest verzamelt zich een hele groep Europese diplomaten, die niets anders kunnen doen dan toekijken hoe het beest langzaam sterft. Verder in het boek wordt een manmoedige zalm van dichtbij door een Duitser geëxecuteerd omdat de militair bang is een modderfiguur te slaan: ,, Het was een Duitse generaal onwaardig om zich zo lang te laten bedreigen door een vis.# De vele dieren in ' Kaputt' vormen een structurele leidraad waarmee Malaparte lijkt te knipogen naar Giovanni Boccaccio (sowieso al belangrijk voor hem als voorbeeld van de Italiaanse rasverteller) en naar diens wereldberoemde beschrijving van de pest van 1348. Net als in het middeleeuwse Florence lijkt het Europa van de oorlog opnieuw ten prooi aan een volledige ' verdierlijking': terwijl de dieren in deze uitzonderlijke omstandigheden iets nobels, bijna menselijks krijgen, hebben de mensen daarentegen bijna al hun menselijkheid verloren.

Net als de ' Decamerone' presenteert ' Kaputt' een # weliswaar minder krachtig # antidotum tegen de morele en materiële ondergang. Voor Boccaccio bestond dit antidotum in een ideale, utopische microsamenleving van tien vertellers die elkaar buiten Florence novellen vertellen, bij Malaparte is het een proustiaanse beau monde van adel, politiek en diplomatie waarbinnen hij zichzelf als enige verteller opvoert. Net als Boccaccio klampt de vertwijfelde Malaparte zich op deze manier vast aan overgebleven restjes beschaving in een wereld in verval, en bovenal klampt hij zich vast aan het menselijke woord, aan de esprit, en aan zijn eigen verhalen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden