Esther Scheldtwacht: ‘Er zijn in de voorstelling grappige details die ik van thuis kende. Hoe je een aardappel schilt bijvoorbeeld. Dat leerde je als je in Nederland kwam bij wijze van inburgering.’

InterviewActrice Esther Scheldwacht

Esther Scheldwacht: Acteren is via een omweg jezelf zijn

Esther Scheldtwacht: ‘Er zijn in de voorstelling grappige details die ik van thuis kende. Hoe je een aardappel schilt bijvoorbeeld. Dat leerde je als je in Nederland kwam bij wijze van inburgering.’Beeld Phil Nijhuis

Een Indische moeder die nooit praat over haar gevoelens: die moeilijke rol speelt Esther Scheldwacht in De eeuw van mijn moeder. ‘Ik had de behoefte om haar te verdedigen, want ik ben van haar gaan houden.’

Het enige Indische gerecht dat ze beweerde te kunnen maken, bleek bij nader inzien helemaal niet Indisch maar Chinees te zijn. De moeder van regisseur en schrijver Eric de Vroedt wilde zo min mogelijk als ‘Indisch’ worden gezien. Dat zei ze ook tegen de dokters. Dat ze haar niet als ‘een of ander dociel allochtoon vrouwtje’ moesten behandelen.

Winnie de Willigen onderdrukte haar verleden zoals zoveel Indische Nederlanders vlak na de oorlog. Zo snel mogelijk inburgeren was het gedeelde streven. Misschien als tegenwicht praatte ze dan weer wel heel veel. Ze praatte over alles en iedereen, als het maar niet ging over vroeger of over haar emoties.

Woedende zoon

Wilde je mij eigenlijk wel, vraagt de zoon in de voorstelling – het alter ego van De Vroedt. Zijn moeder aarzelt – en aan het einde van het gesprek wordt de zoon woedend.

Juíst die aarzeling is een bewijs van liefde, aldus Esther Scheldwacht, die Winnie speelt. “Bovendien, woede is ook zo vaak verdriet. Als Winnie direct met ‘natuurlijk’ had gereageerd, had je kunnen denken: ze liegt. Want ze weet zelf ook wel dat ze wat gevoelens betreft tekort is geschoten. Ik vind zo’n aarzeling belangrijk, omdat het aangeeft dat Winnie wel wilde, maar niet zo goed kón.”

Uitsluiting

Scheldwacht schittert in De Eeuw van mijn moeder, gesteund door een ensemble van dertien acteurs, met als belangrijkste tegenspeler Bram Coopmans als zoon Ramses. Enerzijds worden de ontwikkelingen in het leven van moeder Winnie in verschillende leeftijden getoond, op de achtergrond dreunt ook racisme mee, uitsluiting, geweld en de (kunst)politiek. Geen wonder dat het stuk – er zijn twee pauzes met hapjes – 4,5 uur duurt, er moet op meerdere niveaus heel veel worden verteld.

Winnie wordt geboren in 1940, haar vader sterft als ze drie is, ze komt op haar achtste naar Nederland en trekt een harde streep door haar land van herkomst.

Haar moeder hertrouwt met een Joodse man die zijn eigen trauma’s heeft, waardoor er nog minder ruimte is voor het Indisch zijn. Winnie trouwt en krijgt kinderen. Als ze scheidt van haar man in de jaren zeventig heeft ze een lesbische fase, tot verbijstering van haar gezin.

Enorm fanatiek

Regisseur en schrijver Eric de Vroedt schreef het stuk na het overlijden van zijn moeder vorig jaar. Hij modelleerde de hoofdrol naar haar. “Zo deed mijn moeder dat niet”, was dan ook een veelgehoorde regie­opmerking. Scheldwacht: “Eric is enorm fanatiek, loopt me nog net niet achterna de wc in om te vertellen wat hij zag, wat hij zou willen zien. Maar ik vind hem een briljante schrijver en ik vind het leuk, dat fanatieke, ik wil óók dat het goed wordt. Bovendien passen zijn teksten me als een jas. Na de voorpremière vroeg hij of hij me die nacht nog mocht appen met aanwijzingen. “Dat is prima,” zei ik, “dan lees ik het morgen wel.”

Scheldwacht herkent zichzelf – en haar eigen familie – in het verhaal. “Mijn ouders kwamen ook uit voormalig Nederlands-Indië, ze praatten ook niet veel over vroeger. Er zijn grappige details die ik van thuis kende. Hoe je een aardappel schilt bijvoorbeeld. Dat leerde je als je in Nederland kwam bij wijze van inburgering. Maar mijn oma en mijn toen 15-jarige moeder konden dat al, en deden dat op hun eigen Indische manier, die ik overigens ook heb overgenomen: een aardappel moet je van je af schillen, want naar je toe schillen brengt ongeluk en is bovendien hebberig. Nee, zei Eric, míjn moeder leerde juist naar zich toe schillen, want naar je toe schillen is de Nederlandse manier. Dat soort details, daar hebben we het over.”

Potentie en talent

Al eerder speelde Scheldwacht de theatermoeder van regisseur De Vroedt, toen hij in 2012 een stuk over zijn destijds net overleden vader maakte. Ze kende Winnie dus al. Een vrouw met heel veel potentie en talent, maar met een gevoelsleven dat stil bleef staan. Door de oorlog, door haar opvoeding, door haar vrouw-zijn.

Scheldwacht begrijpt Winnie. “Het is niet dat ze geen emoties kent, ze vindt ze alleen moeilijk. Ze loopt ervoor weg en dat is enerzijds misschien typisch Indisch, maar ik weet zeker dat meer mensen het zo aanpakken. Sterker nog, misschien ben ik daarom wel actrice geworden: in spelen kan ik me directer uitdrukken. Acteren is via een omweg jezelf zijn.”

Ze begrijpt niet alleen Winnie, maar ook de zoon. Vanuit haar Indische achtergrond, maar ook als moeder. Zelf ging ze ook door een pittige scheiding. “Weliswaar zonder slaande ruzies, maar elke scheiding is pijnlijk.”

In gebreke blijven

In sommige opzichten begrijpt ze Winnie misschien wel beter dan De Vroedt. “Eric heeft zelf geen kinderen, hij weet niet hoe moeilijk het is om het gevoel te hebben dat je als ouder faalt. Winnie weet dat ze in gebreke blijft, maar ze doet wel haar best. Dat telt, vind ik.”

Kinderen mogen van Scheldwacht vanuit hun positie meedogenlozer zijn. “Daarom was ik ook zo geraakt door wat mijn eigen zoon zei na afloop van de voorstelling. Hij zei dat je elkaar als familie misschien wel nooit echt kunt begrijpen, en dat je dat moet accepteren. Lief, en heftig en waar vond ik dat. Die worsteling tussen moeder en zoon heeft Eric er misschien al ingeschreven. Maar ik breng het tot leven.”

‘Niks met mij te maken’

Terug naar Winnie: “Ik heb haar de afgelopen maanden echt leren kennen, ik heb haar verhaal bestudeerd, ik heb er stukjes van mijn eigen leven bij gestopt. Winnie leeft nu in mij, ik vraag me vaak af wat zij ervan zou vinden. Tegelijk voelt het soms bijna onbeschoft om in een interview over haar te vertellen; wie ben ik dat ik me haar verhaal zo toe-eigen?

“Het grappige is: als zij De eeuw van mijn moeder zou zien, zou ze ontkennen dat het over haar gaat. Wat natuurlijk heel goed bij het thema past: ontkennen wat je niet wilt weten. Als ik me voorstel dat de echte moeder van Eric zou komen kijken, dan zou ze na afloop tegen Eric gereserveerd doen, en het voor de buitenwereld van de daken schreeuwen, dat ze zo trots op hem is. Tegen mij zou ze zeggen: ‘Mooi gespeeld, had niks met mij te maken’.”

De eeuw van mijn moeder is nog t/m 11 juli te zien in het Nationale Theater, Den Haag. Première op 2 juli. Meer informatie: www.hnt.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden