Erwin Olaf: van ‘boze puber’ tot hoffotograaf

Werk uit de serie Palm Springs, te zien op de overzichtstentoonstelling Fotomuseum Den Haag Beeld Erwin Olaf

Erwin Olaf wordt zestig en dat wordt gevierd met drie tentoonstellingen. De beroemde studiograaf is een innemende vakman, zeggen mensen die hem kennen, maar hij kan ook ‘enorm uit zijn panty gaan’ en onzeker zijn of zijn werk wel goed genoeg is.   

Tijdens een van de vele bezoeken aan zijn moeder, kort voor haar overlijden afgelopen najaar, vielen van een bos tulpen – haar lievelingsbloemen – bijna van het ene op het andere moment alle bloemblaadjes uit. Fotograaf Erwin Olaf zag meteen de symboliek ervan.

Een ode aan zijn moeder, zijn grote stimulator, mocht niet ontbreken, vond Erwin Olaf, op de dubbeltentoonstelling die vandaag opent in het Gemeentemuseum en Fotomuseum in Den Haag. In zijn studio zette hij een camera met tijdklok neer. Tien dagen lang werd er elke minuut een foto gemaakt van een bos tulpen tot ze helemaal uitgevallen waren. Shirley den Hartog, al meer dan twintig jaar zijn manager: “Meestal haal ik alles wat er nodig is voor een opname. Maar de tulpen is Erwin zelf gaan kopen, in alle kleuren van de regenboog.”

Dit wordt het ‘jubeljaar’ van Erwin Olaf, die voluit Erwin Olaf Springveld heet. Op 2 juni wordt hij zestig en dat wordt gevierd met drie tentoonstellingen; na de twee in Den Haag volgt er ook nog een in het Rijksmuseum in Amsterdam. De studiofotograaf, die in de jaren tachtig en negentig bekend werd met controversiële, seksueel getinte zelfportretten en foto’s uit de homoscene, mag nu zelfs het koningshuis portretteren. Werden zijn foto’s aanvankelijk niet als kunst gezien – hij zou er alleen maar mee willen shockeren – nu hangen ze in musea in binnen- en buitenland. Vorig jaar nam het Rijksmuseum ruim vijfhonderd van zijn belangrijkste werken op in de collectie, waarmee ze tot nationaal erfgoed zijn verklaard.

Dat hij de zestig zou halen, was nog maar de vraag. Op zijn 36ste werd bij hem genetisch longemfyseen geconstateerd. Na verloop van tijd schoof de levensverwachting op naar zeventig. Den Hartog: “Hij leeft nu in bonusjaren, zo ziet hij het zelf. Dat geeft hem ook veel rust.” Zijn conditie gaat wel achteruit, merkt ze. “Als het rustig is, stuur ik hem vroeg naar huis. Niet dat dat altijd lukt, want hij werkt harder dan ooit. Gelukkig is hij nog wel mobiel dank zij zijn elektrische fiets en auto. Als we vliegen, gaat er voor de zekerheid een zuurstoftankje mee.”Olaf brengt zijn eigen aftakelingsproces ook in beeld, zoals in de serie van drie zelfportretten: ‘I wish, I am, I will be’.

Eigenlijk wilde Olaf journalist worden, maar tijdens de opleiding merkte hij dat dat niks voor hem was. Toen een docent hem een camera gaf, voelde dat meteen als ‘vanzelfsprekend’. De eerste foto die hij maakte was van kunstenares Marte Röling, die hij moest interviewen. Röling: “Ik was meteen dol op hem, zo’n leuke jongen. Ik ben hem altijd blijven volgen, ik bewonder zijn gepassioneerdheid. Hij is zo bruisend, ik vind hem een enorme schat.”

Dat woord valt vaker. Fotograaf Werry Crone: “Hij is een schat, zo innemend dat iedereen voor zijn camera doet wat hij wil. Erwin is een vakman en de perfectionist ten top op het gebied van geënsceneerde fotografie. Alles klopt aan de entourage en decors.”

Boze puber

Een beetje ‘stout’ was hij wel in zijn beginjaren, zegt Crone. Het schaakbord (Chessmen, 1988) is daarvan een voorbeeld. In deze serie zwart-witfoto’s beeldde hij de schaakfiguren uit als naakte dikke vrouwen en dwergen, gehuld in touwen en leren riemen. Hij won er de eerste prijs voor jonge Europese fotografen mee, wat meteen zijn doorbraak was. De reacties waren verdeeld: van vernieuwend en bloedmooi tot verkapte sm en porno. Crone: “Het was baanbrekend dat hij mensen ging fotograferen die niet beantwoorden aan het gangbare schoonheidsideaal, zonder hen belachelijk te maken.”

Zelf omschreef Olaf zich in die jaren als een ‘boze puber’ die taboes wilde doorbreken en strijden voor de erkenning van homo’s. Op 17-jarige leeftijd kwam hij zelf uit de kast.

‘Squares', te zien op de overzichtstentoonstelling in het Fotomuseum Den Haag Beeld Erwin Olaf

De Amerikaanse fotograaf Robert Mapplethorpe, bekend van zijn foto’s van naakte mannen, was zijn grote voorbeeld. Belangrijk voor zijn ontwikkeling is ook de choreograaf en fotograaf Hans van Manen geweest. Bij hun eerste ontmoeting, in 1984, vroeg hij Van Manen of hij voor hem wilde poseren op ‘hele hoge hakken’. “Ik vond het zo leuk, dat hij wist dat ik de balletdanseres op hoge hakken had geïntroduceerd.” Niet alleen technisch is zijn werk erg goed, zegt Van Manen. “Hij is ook een buitengewone meester in het vertalen van gewone dingen op een heel eigen manier.” Vanaf hun eerste kennismaking werden ze ‘dikke vrienden’.

Bezoekers van de tentoonstelling in het Fotomuseum Den Haag worden begroet met een blow-up van een foto van een model met kralen in haar mond, die ze lijkt uit te braken. Olaf maakte die in 1985 voor het mode- en muziektijdschrift Vinyl, waarvan Wim van Sinderen destijds (beeld)redacteur was. “Erwin wist ons altijd te verrassen met een opvallend beeld”, vertelt Van Sinderen, nu conservator van het Fotomuseum. Met de expositie wil hij laten zien hoe Olaf veranderde van een analoog werkende fotojournalist met een hang naar ‘shock-art’, naar digitale beeldmaker en verhalenverteller.

Bij de voorbereiding van de tentoonstelling liepen de discussies soms hoog op. Van Sinderen: “Hij kan enorm uit zijn panty gaan, maar arrogant is hij nooit. En hij heeft ongelooflijk veel humor. Hij is een intens mens.”

Dat hij driftig kan worden, weet ook manager Shirley den Hartog. Voor zijn recente stedenseries in Sjanghai, Berlijn en Palm Springs deed ze alle voorbereidingen. “Ik ga er al eerder naartoe om te zorgen dat de studio is ingericht. In Sjanghai hadden we honderd mensen nodig. Ik regel dat die klaar staan als Erwin komt. Hij is een ongelooflijke perfectionist en als iets niet gaat zoals hij wil, kan hij flink uit zijn slof schieten. Gelukkig heb ik een dikke huid.”

Ruzies? “Die hebben we ook gehad, vooral in de jaren negentig toen hij veel reclame-opdrachten deed. Hij stond constant onder druk en dat gaf wrijvingen. Daarom hebben we besloten geen reclamewerk meer te doen.”

Commerciële opdrachten dúrfde hij aanvankelijk niet te weigeren, weet Van Sinderen. “Zijn vader is failliet gegaan. De angst om zakelijk te falen speelt Erwin nu nog parten.”

Ingetogener

Bevrijd van reclamewerk slaat Olaf vanaf 2000 nieuwe wegen in. Hij gaat experimenteren met film en geluid. Ook verdwijnen de provocatieve, bombastische en barokke ensceneringen. Zijn werk wordt ingetogener: gestileerde filmische scènes in schilderachtig licht. Van Sinderen: “Hij is veel subtieler gaan werken, meer op het verhaal gericht.”

Wat blijft is zijn maatschappelijke betrokkenheid, niet meer alleen bij de homobeweging. Ook de gevolgen van globalisering, de gebeurtenissen rond 9/11, taboes rondom gender en naakt, discriminatie en eenzaamheid in grote steden worden thema’s in zijn werk. Na de aanslag op de redactie van Charlie Hebdo maakt hij het grimmige tweeluik ‘Tamed & Anger’, waarin hij zich afbeeldt in religieuze kleding, de mond gesnoerd met een bit.

Den Hartog: “Erwin is verslaafd aan kranten lezen en kan zich enorm opwinden over onrecht en aantasting van de vrijheid van meningsuiting. Vroeger ging hij ook echt de barricaden op, nu uit hij dat activisme meer in zijn werk.”

Hij is rustiger geworden sinds zijn huwelijk in 2016 met de Rotterdammer Kevin Edwards, die zich verre houdt van de kunstwereld en publiciteit. In Rotterdam vervoerde hij als chauffeur verstandelijk gehandicapten. Tegenwoordig werkt hij bij de rondvaartdienst in Amsterdam. “Kevin is een lieve, hartelijke man, het rustpunt dat Erwin nodig heeft”, zegt Den Hartog.

Op zijn lauweren rusten is er niet bij, ook al is hij volgens conservator fotografie Hans Rooseboom van het Rijksmuseum ‘de beste op het gebied van studiofotografie’. Met het Rijksmuseum heeft de fotograaf al jaren een band. “Hij komt hier vaak kijken naar onze zeventiende-eeuwse schilderkunst, waarmee hij zich sterk verwant voelt. Hij staat in dezelfde traditie als de oude meesters. Erwin heeft een brug geslagen tussen fotografie en schilderkunst.”

Hoe eervol Olaf het ook vindt dat zijn kerncollectie bewaard blijft in het Rijks, toch bespeurt Van Sinderen frustratie dat hij nooit een tentoonstelling heeft gehad in het Stedelijk Museum Amsterdam. “Het is echt iets van Erwins generatie om te denken dat je het definitief gemaakt hebt als je in het Stedelijk komt. Dat is niet waar, hou erover op, zeg ik als hij erover begint. De internationale faam van het Stedelijk brokkelt al dertig jaar af.”

Die onzekerheid weet hij doorgaans goed te camoufleren, maar het verklaart volgens Van Sinderen ook zijn neiging te bescheiden te zijn over zijn werk. Het moet nog maar blijken, zegt hij regelmatig, hoe goed zijn fotografie is over honderd jaar. Zijn angst om te eindigen als de ‘Rien Poortvliet van de fotografie’ verklaart ook zijn drang om steeds weer nieuwe stappen te zetten. Zo wist hij iedereen te verrassen met zijn zwierige en ontspannen portretten van de koninklijke familie, waarmee hij laat zien dat royaltyfotografie niet stijf en braaf hoeft te zijn.

Op verzoek van Olaf zijn in Den Haag alle muren weer ‘ouderwets’ wit gesausd. Van Sinderen. “Dat vind ik wel een statement van Erwin, net als dat kleine kabinetje voor zijn moeder.” Daar toont een zich eindeloos herhalende film hoe een bos tulpen tot bloei komt, verwelkt, uitvalt, weer opbloeit, verlept. In zwart-witbeelden.

Dubbelexpositie Gemeentemuseum en Fotomuseum Den Haag: 16-2 t/m 12-5.

Lees ook:

Leren om níet in te grijpen

Ingewikkeld, tijdrovend, kwetsbaar. Fotograaf Erwin Olaf schoolde zich in de negentiende-eeuwse kooldruktechniek. ‘Het is lekker om de wereld te vergeten en mezelf op een nieuwe manier te laten kijken.’

Kiss-in Erwin Olaf goed voor 100 kussende mensen

‘Het wordt tijd dat je op elke straathoek in Nederland je geliefde mag aanraken, hand in hand mag lopen, mag kussen en soms hartstochtelijk mag zoenen.’ De door fotograaf Erwin Olaf georganiseerde kiss-in in Amsterdam trok vanavond zo’n 100 zoenende demonstranten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden