Ernst van de Wetering.

In memoriam1938 - 2021

Ernst van de Wetering zocht naar de waarheid achter Rembrandt

Ernst van de Wetering.Beeld Patrick Post

Ernst van de Wetering was internationaal de grootste autoriteit op het gebied van het werk van schilder Rembrandt van Rijn. Hij overleed woensdag op 83-jarige leeftijd.

Henny de Lange


Overal in het huis van Rembrandt-onderzoeker Ernst van de Wetering aan de Amstel in Amsterdam hangen zijn zelfportretten. Je ziet eraan af dat hij geen onverdienstelijke schilder is én heel goed de zelfportretten van Rembrandt heeft bestudeerd. Door zelf ook in Rembrandteske stijl te schilderen, probeerde hij meer te weten te komen over hoe de grote meester te werk ging.

Heel concreet: wat voor kleur ondergrond gebruikte hij bijvoorbeeld, wit of geel? Met zichzelf als model probeerde hij dat uit op het schildersdoek om tot de conclusie te komen dat het geel geweest moet zijn.

‘Mister’ Rembrandt Research Project

Ernst van de Wetering, die naar nu bekend is geworden afgelopen woensdag op 83-jarige leeftijd overleed, kennen we vooral als ‘mister’ Rembrandt Research Project. Wereldwijd gold hij als dé autoriteit op het gebied van de schilderijen van Rembrandt van Rijn (1606-1669).

Zijn oordeel was doorslaggevend of een schilderij echt aan hem kon worden toegeschreven, een kopie was of (deels) van de hand van een of meer leerlingen. Musea die jarenlang hadden gepronkt met hun ‘Rembrandt’, konden hoog en laag springen. Maar ze moesten hun topstuk afschrijven als Van de Wetering en zijn RRP negatief hadden geoordeeld over de echtheid.

Heel zijn werkzame leven stond in het teken van Rembrandt, de grootste beeldend kunstenaar in de Nederlandse kunstgeschiedenis. Dat Van de Wetering zelf ook goed kon schilderen, is minder bekend. Voordat hij kunstgeschiedenis ging studeren, werd hij opgeleid als kunstenaar aan de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten in Den Haag.

Zelf schilderen in zijn stijl

De kennis die hij daar opdeed bleek een belangrijke toegevoegde waarde in zijn werk als onderzoeker. Als je wilt weten hoe Rembrandt ‘het precies flikte’, kun je dat het beste doen door zelf te schilderen in zijn stijl, zei hij eind 2020 in een interview met de Twentse krant Tubantia, de regio waar hij vandaan komt.

Van de Wetering werd geboren in Hengelo. De liefde voor de beeldende kunst kreeg hij van huis uit mee. Zijn vader was elektrotechnicus en een hartstochtelijk tekenaar in zijn vrije tijd. Dat obsessieve tekenen was misschien ook wel een uitlaatklep voor zijn ervaringen in de oorlog, veronderstelde Van de Wetering in datzelfde interview.

Zijn vader was in de oorlog lid van de NSB. In de woonkamer hing een portret van Mussert. ‘Foute dingen’ heeft hij niet gedaan tijdens de oorlog, volgens de zoon. Getrouwd met een Duitse vrouw heeft hij zich ‘net als veel anderen laten verblinden’ door de economische bloei in Duitsland nadat Hitler aan de macht was gekomen.

Geschaamd voor het verleden van zijn vader

Lange tijd heeft hij zich geschaamd voor het verleden van zijn vader, die na de oorlog werd gearresteerd en drie jaar weg was bij zijn gezin. Het tekenen heeft hem volgens de zoon in die periode op de been gehouden. Gebroken met zijn ouders heeft hij nooit, maar pas lang na de dood van zijn vader kon hij weer van hem houden. Diens portret, geschilderd door senior zelf, heeft ook een plek in de woonkamer, naast een buste van Rembrandt en zijn eigen zelfportretten in Rembrandteske stijl.

Van de Wetering maakte vanaf het begin deel uit van het Rembrandt Research Project, dat in 1968 werd opgericht met als doel onderzoek te doen en nieuwe feiten over Rembrandt en zijn atelier te ontdekken. Als doctoraal student kunstgeschiedenis werd hij binnengehaald door zijn hoogleraar Josua Bruyn, die een van de teamleden van het RRP was. Tijdens een reis door Amerika had hij alle musea bezocht die werk hadden van Aert de Gelder, een leerling van Rembrandt, over wie hij tijdens zijn eerste studiejaren twee werkstukken had geschreven.

Rembrandt bleef volop deel uitmaken van zijn leven

Na terugkeer vertelde hij Bruyn dat in het Metropolitan Museum in New York een schilderij hing dat naar het leek voor de helft van Rembrandt was en voor de andere helft van Aert de Gelder. Daarmee trok hij de aandacht van Bruyn, die hem prompt vroeg als assistent. Hij mocht één jaar blijven maar is nooit meer weggegaan.

In 1993 kreeg hij, inmiddels zelf hoogleraar, de leiding over het RRP. Toen eind 2014 deel zes verscheen als slokakkoord van A Corpus of Rembrandt Paintings was hij als enige overgebleven. Dat was voor hem ook het moment om een punt te zetten achter zijn levenswerk, al bleef Rembrandt ook daarna volop deel uitmaken van zijn leven.

Alle 340 schilderijen die volgens het finale oordeel van het RRP van de hand van Rembrandt zijn, heeft hij met eigen ogen gezien, op één na, die was net verkocht. “Als je zoveel Rembrandts hebt gezien, weet je er natuurlijk ook wel iets van”, vertelde hij in 2019 in Trouw.

Met röntgenfoto’s en verfmonsters

“Maar mijn kennis heb ik mede te danken aan de specialisten die we hebben ingeschakeld. Dankzij de samenwerking met dendrochronologen konden we achterhalen of eikenhouten panelen van Rembrandt afkomstig waren uit dezelfde boom. Met röntgenfoto’s en verfmonsters zijn we heel veel te weten gekomen over de materialen en technieken van Rembrandt.”

Vroeger was het oog van de Rembrandt-expert doorslaggevend. Abraham Bredius (1855-1946) ging er prat op in één oogopslag te kunnen zien of iets een echte Rembrandt was. Het RRP heeft volgens Van de Wetering aangetoond dat daarnaast moderne onderzoekstechnieken onontbeerlijk zijn.

Waar Bredius in 1935 611 schilderijen aanmerkte als een echte Rembrandt, werd dat aantal in 1969 al door zijn opvolger Horst Gerson gereduceerd tot 420. Waar Bredius te graag wilde dat iets een Rembrandt was, behoorde Gerson tot de de ‘Nein-Sager’, volgens Van de Wetering. In het laatste volledige overzicht van het RRP schreef hij 70 schilderijen opnieuw aan Rembrandt toe, die eerder waren afgeschreven.

Op de kunstacademie leer je goed te kijken

Dat deed hij niet alleen op basis van laboratoriumonderzoek, vertelde hij in Trouw. Ook zijn kennersblik heeft meegewogen. “Die heeft nog steeds een meerwaarde. Maar anders dan mijn voorgangers die er prat op gingen dat ze met één blik een Rembrandt herkenden, neem ik altijd heel veel tijd. Je moet jaren gekeken hebben om de juiste vragen te kunnen stellen. En daarnaast ook een behoorlijk begrip hebben hoe een schilderij ontstaat. Ik ben zelf als schilder opgeleid, dat scheelt enorm. Op de kunstacademie leer je ook om goed te kijken.”

Tot zijn dood bleef Van de Wetering dé autoriteit. Een opvolger is niet benoemd en dat hoefde ook niet, volgens hem. “Het klinkt misschien een beetje arrogant, maar ik acht de kans zeer gering dat mijn conclusies aangepast moeten worden.” En als er nieuwe Rembrandts opduiken na zijn dood, dan zullen de specialisten er samen moeten uitkomen.

Eén van die specialisten is de Amsterdamse kunsthandelaar Jan Six, met wie hij tientallen jaren bevriend was. Maar in 2018 verbrak hij de vriendschap, nadat Six van bedrog was beticht door een andere kunsthandelaar, Sander Bijl. Ze zouden samen op een veiling in Londen op een onbekende Rembrandt bieden, een portret van een jonge man, maar Six was volgens Bijl achter zijn rug om met een andere investeerder in zee gegaan.

Het draaite allemaal om dollartekens

Six kwam met een heel andere versie en beschuldigde daarbij Van de Wetering ervan dat hij zijn mond voorbij gepraat zou hebben. Daardoor zou Bijl ook op het spoor van het portret zijn gekomen. Van de Wetering ontkende dat. “Hij (Six, red.) heeft mijn vertrouwen geknakt. (...) Maar deze affaire zegt ook iets over de kunstmarkt waar het allemaal om dollartekens draait en alles wat met de naam Rembrandt te maken heeft, te gelde moet worden gemaakt”, zei hij erover in Trouw.

Met die keerzijde van zijn levenswerk, waarin hij met zijn onderzoek oordeelde over miljoenen, had hij moeite. Van de financiële belangen in de kunstwereld en de tekstbordjes in de musea wilde hij zich als wetenschapper verre houden. Het ging hem om de waarheid in de kunst, zei hij bij het verschijnen van het vierde deel van A Corpus of Rembrandt Paintings in De Groene Amsterdammer.

Hier ben ik, stenig mij maar

Maar hij wilde ook niet weg lopen voor de gevolgen die zijn onderzoek had voor musea en bezoekers die gehecht waren aan hun (door het RRP afgeserveerde) Rembrandt. Daarom reisde hij na het verschijnen van deel 1, dat als een bom insloeg, naar Kassel, waar álle vroege Rembrandts waren afgeschreven, en naar Ottawa, dat net een vroege Rembrandt had gekocht. Daar hield hij lezingen ‘met de teneur: hier ben ik, stenig mij maar, maar vooraf ga ik in ieder geval uitleggen wat de achtergronden van die negatieve oordelen zijn’.

Het stoorde hem, zei hij in 2019 in deze krant, dat toch het beeld is blijven hangen dat hij ‘van de Rembrandt-politie’ was. Zo eerlijk mogelijk heeft hij altijd naar een schilderij gekeken, daarbij gesteund door de modernste onderzoeksmethodes. Uiteindelijk zal de kennis die daardoor is vergaard van de fijnste schilderkneepjes van Rembrandt het kijken en genieten bevorderen, was zijn overtuiging.

Veranderd tot het helemaal naar zijn zin was

Zijn lievelingsschilderij was ‘Jakob zegent de zonen van Jozef’. Daarin zit ‘alles waar hij in uitblonk. Dit is Rembrandt op zijn best’. Op röntgenfoto’s zag hij hoe hard Rembrandt eraan heeft gewerkt, elke keer dingen heeft veranderd tot het helemaal naar zijn zin was. ‘Het is meesterlijk. Het ontroert me elke keer weer als ik het zie.’ Een afbeelding van dit schilderij staat ook op de cover van het zesde en laatste deel van A Corpus of Rembrandt Paintings, waarmee Van de Wetering in 2014 na 46 jaar het Rembrandt Research Project afsloot.

Lees ook:

Ernst van de Wetering: ‘Ik ben niet van de Rembrandtpolitie’

In 2019 interviewde Trouw-redacteur Henny de Lange Ernst van de Wetering die toen 80 jaar was. Over een eventuele opvolger dacht hij niet na. ‘Ik acht de kans zeer gering dat mijn conclusies aangepast moeten worden.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden