RecensieOorlogen & oceanen

Erik Aders boek over zijn broer Bas Jan en hun gefusilleerde vader is meer dan een familiegeschiedenis

null Beeld

Erik Ader gaat op zoek naar zijn ongekende vader, de oorlogsheld, en zijn verdwenen broer.

Als het was gelukt om zijn plan met succes uit te voeren, zou zijn naam nu in elk schoolboek over de Tweede Wereldoorlog staan. Dominee Bastiaan Jan Ader broedde tijdens de bezettingsjaren op een actie om Kamp Westerbork te ‘kraken’, zoals dat in verzetskringen heette. Een man of tweehonderd zou het doorgangskamp in de zomer van 1944 binnendringen, waarna honderden Joodse gevangenen, onder wie Anne Frank, zouden zijn bevrijd. De opzet mislukte, doordat de 34-jarige Domie, zoals zijn kerkgangers hem noemden, in juli van dat jaar werd verraden en opgepakt.

Verzetsheld Bastiaan Jan Ader was tijdens de Duitse bezetting betrokken bij de roof van distributiebonnen, bij sabotagewerk en bij de hulp aan een groot aantal Joden. In zijn pastorie in het Groningse Nieuw-Beerta zaten onderduikers. De prijs was hoog. Vier maanden na de arrestatie stond Bastiaan Jan voor het vuurpeloton, amper twee weken na de geboorte van zijn tweede kind.

Erik Ader Beeld
Erik Ader

Die zoon, Erik Ader, schreef met Oor­logen & oceanen een boek over zijn familie. Invoelbaar schetst hij zijn jeugd in het naoorlogse Drieborg, een gehucht drie kilo­meter boven Nieuw-Beerta. In ijzige winters struinen door de Dollardpolders, de angst voor de geesten van aldaar gesneuvelde ge­allieerden, de grote schare armlastige communisten die zijn sterke moeder – eveneens dominee – trachtte te kerstenen. Vader Bastiaan Jan was dood, maar daar in het hoge noorden nog alomtegenwoordig. “Altijd en overal dook zijn naam op, werd met ontzag over hem gesproken. Of we dat nou wilden of niet: bijzonder zijn was voor ons zowel een gegeven als een opdracht.”

‘We’ waren Erik en zijn ruim twee jaar oudere broer Bas Jan. Als jongens konden ze slecht met elkaar opschieten. Eenmaal volwassen werd de verstandhouding beter en vonden ze elkaar in liefde voor jazz, Nescio, Hermans en Reve. Bas Jan begon naam te maken als performancekunstenaar. Veelal draait het in zijn foto’s en films om de val. Met fiets en al zwiert hij een gracht in; op een stoel gezeten, hoog op een dak, keldert hij naar beneden; hangend aan een tak in het Amsterdamse Bos stort hij in een sloot.

Wat de mens is: een voortdurend vallend wezen

Er is gesuggereerd dat zijn kunst een weerspiegeling is van de val van de geëxecuteerde vader, maar volgens Ader is die uitleg te simpel en gaf zijn broer met zijn werk eerst en vooral duiding bij wat de mens is: een voortdurend vallend wezen.

Opzien baarde Bas Jans drieluik ‘In Search of the Miraculous’ uit 1975. Onderdeel daarvan was de documentatie van zijn oversteek van de Atlantische Oceaan in een miezerig bootje. Driekwart jaar na zijn vertrek uit Massachusetts werd het schuitje onbemand teruggevonden voor de Ierse kust. Nooit meer werd iets van Bas Jan vernomen.

‘In Search of the Miraculous’ van Bas Jan Ader Beeld
‘In Search of the Miraculous’ van Bas Jan Ader

Oorlogen & oceanen is te lezen als een zoektocht naar een niet-gekende vader en de verdwenen broer. Want zou Ader zonder het tragische familieverleden ook hebben deelgenomen aan de Whitbread Round the World Race, de meest legendarische en gevaarvolle zeilwedstrijd die alle oceanen doorkruist?

Het avontuur bracht hem dichterbij zijn broer. Zo leerde hij op zee tijdens een twee weken durende storm wat Bas Jan dreef. “Al snel hield het verleden geheel op te bestaan, evenals de toekomst. We joegen voort in die onmetelijke ruimte, rijzend, dalend, bakken water overnemend, schuivend, kantelend. […] Dat was noch beklemmend, noch goed: er was alleen een basaal geluk, voortkomend uit een gevoel van in volledige harmonie te verkeren met de omgeving en het bestaan.” Hij vond er naar eigen zeggen de ‘staat van genade’ waar Bas Jan naar zocht.

Een merkwaardig begin van het boek

Zijn gelovige vader lijkt Ader moeilijker te kunnen vangen. In de nalatenschap van zijn moeder trof hij een stapel paperassen aan met daarin twee manuscripten die zijn vader had geschreven. Oorlogen & oceanen trapt af met de integrale tekst van beide werkjes, bij elkaar een kleine veertig pagina’s. Dat zorgt voor een wat merkwaardig begin van het boek, maar de inhoud ervan maakt veel goed.

Bastiaan Jan verhaalt hoe hij als voorganger van de hervormde gemeente in Nieuw-Beerta in het verzet belandde en hoe hij in 1936 een reis per fiets naar Jeruzalem maakte. Drie decennia later gaat Ader zijn vader achterna, zij het dat hij Israël liftend en niet per tweewieler bereikt. Wat had Bastiaan Jan daar gezocht? De heilige plaatsen roepen bij Ader veeleer het omgekeerde van devotie op. De verbeelding wordt ontdaan van zijn mythische proporties en sa­craliteit. In werkelijkheid blijkt de Jordaan onbeduidender dan de Westerwoldse Aa.

De pastorie van Nieuw-Beerta
 Beeld Oorlogsgravenstichting
De pastorie van Nieuw-BeertaBeeld Oorlogsgravenstichting

Toch komt Ader in Israël dicht bij Bastiaan Jan. De wat afgemeten, gemodereerde en ironische stijl waarin hij zijn expeditie beschrijft, is een echo van de verteltrant die zijn vader in diens reisverslag hanteerde.

Belangrijker: hij doet een ontdekking tijdens een latere reis naar Palestina; als diplomaat komt hij frequent in het Midden-Oosten. Tijdens een wandeling door het Ds. Ader-bos dat in de jaren vijftig nabij Jeruzalem is geplant ter nagedachtenis aan het verzetswerk van zijn vader, stuit hij op de ruïnes van een dorp dat toebehoorde aan voor Israëlisch geweld gevluchte Palestijnen. Elfhonderd bomen als dekmantel om de sporen van de geschiedenis uit te wissen, daartegen is Ader niet bestand.

Dominee Bastiaan Jan Ader Beeld Oorlogsgravenstichting
Dominee Bastiaan Jan AderBeeld Oorlogsgravenstichting

Pijnlijker wordt het in de laatste hoofdstukken, wanneer hij in Israël door zijn vader geredde Joden opzoekt die verkondigen dat ze in 1948 neerstreken in een leeg land. Hij pakt de oude plattegrond van de regio er nog eens bij die zijn vader had meegenomen in een van zijn fietstassen: een kaart bezaaid met Palestijnse dorpen, steden, wegen en spoorrails.

Oorlogen & oceanen is hierna meer dan een familiegeschiedenis: het is een aanklacht tegen hen die geen oog hebben voor de belangen van mensen die al decennia in een tentenkamp voor vluchtelingen leven. Door in verzet te komen tegen onrecht spiegelt Erik Aders leven dat van zijn vader.

null Beeld
Beeld

Erik Ader
Oorlogen & oceanen. Een familiegeschiedenis
Querido Fosfor; 406 blz. € 24,99

Lees ook:

‘Moeder verwoordt de pijn die zoveel verzetsgezinnen moesten dragen’

Pas jaren na haar dood ontdekten de kinderen van Pietertje te Rietstap het dagboek dat ze bijhield in 1945, het jaar waarin haar man door de nazi’s werd opgepakt en gefusilleerd. Nu is dat dagboek uitgegeven. ‘Moeder verwoordt de pijn die zoveel verzetsgezinnen moesten dragen.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden