Klein Verslag

Er werd veel meer geroofd dan kunst

Beeld Wim Boevin000

Uit een asgrijze hemel valt regen. Het is twee uur in de middag, de lamp op het bureau is aan. Eronder ligt de special van het Cultureel Supplement van NRC. Een special over koloniale roofkunst.

Eerder berichtte Trouw al over een bijzondere conferentie in het Museum Volkenkunde in Leiden, een overleg tussen Europese musea en autoriteiten uit Nigeria over de bruikleen of teruggave van delen van de geroofde bronzen kunstschat van het vroegere koninkrijk van Benin, een gebied dat nu in het zuiden van Nigeria ligt. Op de voorpagina waren die dag prachtige foto's van bronzen beelden afgedrukt.

Die schat uit Benin, nu verdeeld over diverse Europese musea, is in de negentiende eeuw buitgemaakt tijdens een Britse strafexpeditie en een lezer liet in een reactie in deze krant weten dat de objecten onvoorwaardelijk teruggegeven dienden te worden.

Ja, het wrijft en het schuurt al een tijdje, die collecties in de volkenkundige musea in Europa, die honderdduizenden objecten, verzameld in een koloniaal verleden, overigens lang niet altijd onder dwang.

Tenzij je, wat ook mogelijk is, de hele koloniale periode als een langgerekte machtsdwang wilt omschrijven, compleet met de kerstening of latere islamisering die met zich meebracht dat men zich van traditionele religieuze en culturele objecten ontdeed.

Verloor men in de gekoloniseerde landen onder dwang de band met de eigen cultuur? Maar wat wekte dan juist bij de kolonisator de belangstelling voor die 'afgedankte' vreemde objecten, waar Europese staten en particuliere verzamelaars mee wilden pronken? Was het omdat ze - vervreemd van hun culturele en symbolische betekenis - werden blootgesteld aan de werking van de markt?

Wat eens in hun herkomstlanden bezielde en verbindende voorwerpen waren, geladen met symboliek en spiritualiteit, werden op de Europese markt verhandelbare statusobjecten met miljoenenwaarde.

‘Restitutie is niet genoeg’

De in Kameroen geboren politicoloog Achille Mbembe sprak onlangs in Duitsland, waar hij een wetenschapsprijs in ontvangst had genomen, een bewogen dankrede uit onder de titel 'Restitutie is niet genoeg'. Hij noemde het toenmalige, gekoloniseerde Afrika 'het warenhuis van de wereld' waaruit iets onschatbaars is verdwenen.

Hij doelde op die kunst, op die wereld van bezielde objecten, van rituelen en magie, van tekendragers, van dieren, vogels en planten die menselijke gestalten aan konden nemen, van voorwerpen die energie en beweging konden transporteren, die, ook al leken ze op gewone gereedschappen, deel hadden aan het leven en bijzondere markeringen waren van het animisme.

Nooit zal Europa die wereld kunnen teruggeven. Hoe kun je betekenis restitueren, vroeg Mbembe zich af, en ik voelde een grote droefenis opkomen bij de gedachte aan al die objecten in die publieke collecties, objecten die hoe fraai en geheimzinnig ook, in die Europese depots geleegd zijn van hun betekenis. Verweesd zijn ze.

In het Berlijnse Bode-Museum had men ze een tijdje naast westerse, religieuze kunstwerken opgesteld en het leek waarachtig alsof ze opnieuw opgeladen werden. Misschien moeten ze zo terugkeren - samen met Europese kunst, in elkaars armen gedreven.

Met het oog van een antropoloog en de pen van een dichter doet Wim Boevink dagelijks verslag over de grote en kleine wereld om hem heen. Lees meer afleveringen van zijn Klein Verslag op trouw.nl/kleinverslag.

Beeld Wim Boevin000
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden