TaalPeter-Arno Coppen

Er is geen beginnen aan dit ene rare zinnetje

null Beeld
Beeld

Vorige maand liep ik aan tegen een zinnetje, waar ik nu al weken op zit te puzzelen. De grote naslagwerken vermelden het niet, de beroemdste Nederlandse taalkundigen zeggen er niets over, en toch komt de constructie al een paar eeuwen voor. Het is ook eigenlijk een heel gewoon zinnetje, het is alleen een raadsel hoe het precies in elkaar zit.

Het gaat om ‘Er is geen denken aan dat ik zal reageren’. Als je het gaat analyseren is bijna alles hieraan problematisch. Wat is ‘er’ hier voor een woord? Het hoort bij ‘aan’, maar is ‘eraan’ een aankondiging van die bijzin ‘dat ik zal reageren’? Dan zou je toch eigenlijk ook moeten kunnen zeggen ‘Geen denken is aan mijn reactie’ of ‘Er is geen denken aan mijn reactie’, maar dat kan allemaal niet.

En gaat het wel om ‘aan iets denken’? Het lijkt er in eerste instantie wel op, want je hebt ook ‘Er is geen beginnen aan om te reageren’ en dat sluit aan bij ‘aan iets beginnen’. Bovendien heb je niet ‘Er is geen geloven in dat ik zal reageren’, dus het lijkt beperkt tot werkwoorden die een voorwerp met ‘aan’ hebben. Maar aan de andere kant heb je een vergelijkbaar geval ‘Er is geen doorkomen aan’, terwijl je niet kunt spreken over ‘aan iets doorkomen’.

Het is een benoeming uit armoede

Het enige wat je zeker weet, is dat ‘geen denken’ het onderwerp is. Helaas kun je dat dan weer niet echt bewijzen: er is geen meervoud mogelijk, je kunt het niet vervangen door een voornaamwoord dat een naamval laat zien, en de betekenis geeft ook al geen duidelijke aanknopingspunten. Het is een ­benoeming uit armoede: er is geen zinnig alternatief, het kan eigenlijk niets anders zijn, gegeven het werkwoord ‘is’.

Er lijkt ook een modale betekenis in de constructie te zitten. De zin betekent dat de gedachte aan mijn reactie onmogelijk is, of dat die zeer onwenselijk is. Misschien zit daar de sleutel, maar ik puzzel nog even door.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden