null Beeld

TaalPeter-Arno Coppen

Er eendje zijn, een ernstige kwestie

Peter-Arno Coppen

In een boekhandel zag ik een display met een soort felicitatiegiftjes: een klein geel eendje met een kaartje met de woordspeling: ‘Je bent me er eendje’. Ik bleef niet zozeer haken aan het bedoelde humoristische effect, maar meer aan de ernstiger kwestie: wat is eigenlijk de woordsoort van ‘eentje’ in de normale uitdrukking?

Je zou zeggen dat ‘eentje’ een zelfstandig naamwoord is, omdat het een verkleinwoorduitgang heeft. Bovendien heb je ook ‘Er staat een klein eentje op dat ding ’(‘een klein cijfertje 1’). Maar die letterlijke betekenis speelt hier niet mee. En je hebt ook ‘m’n eentje’ (‘Ik zat daar in m’n eentje’), maar ook die betekenis (‘alleen’) is hier niet bedoeld.

Je bent me er eentje

Daar komt bij: wat doet dat woordje ‘er’ in die uitdrukking ‘Je bent me er eentje’? Dat is niet het ‘er’ met een plaatsbetekenis, zoals in ‘Ik ben er projectleider’ of zoiets. Daar kun je ‘er’ vervangen door ‘daar’ of ‘op die plaats’. Maar ‘Ik ben me daar eentje’ is niet goed.

Het is natuurlijk een vaste uitdrukking met dat ‘me’ erbij, maar je hebt wel ‘Ik ben er een’ of ‘Dat zijn er twee’ als je bedoelt ‘exemplaren van een eerder genoemde soort’. Dat is de constructie waarvan de uitdrukking afgeleid is. Maar in die constructie heb je telwoorden en geen zelfstandige naamwoorden.

Ons twaalfjes

Kan een telwoord een verkleinwoorduitgang hebben? Ja, dat kan. ‘Ik ben er eentje’ is mogelijk, en bij meervouden heb je gevallen als ‘met z’n tweetjes’. Dat komt niet bij alle telwoorden voor: ‘ons zesjes’ is al gek en ‘ons twaalfjes’ bijna onmogelijk.

De betekenis van zo’n verkleind telwoord ligt in het affectieve domein. Je gebruikt het in een omgeving waarin goede verhoudingen heersen. Dat past wel bij die felicitatie.

Dat humoristische effect met ‘eendje’ heeft trouwens misschien wel te maken met het feit dat op die plaats geen zelfstandig naamwoord past.

Peter-Arno Coppen en Ton den Boon helderen grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u op. Ook een taalvraag? Mail peter-arno.coppen@ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden