Review

En ze namen er een in café ' Oranjehaven'

' Londen' hangt er in menig boek over Nederland in de Tweede Wereldoorlog een beetje bij. Henri van der Zee, journalist en historicus, keerde de zaak eens om en zette alles wat er gebeurde in de Nederlandse kolonie in Engeland tussen 1940 en 1945 op een rij. De Nederlandse kolonie die de oorlog in Engeland door moest brengen, laat zich in kaart brengen, maar niet gemakkelijk duiden. Oud-Telegraaf -journalist Henri van der Zee doet een poging:

' In Ballingschap' beslaat de periode van de Duitse overval tot de bevrijding.

Er is natuurlijk al het nodige bekend: Loe de Jong heeft er in zijn Koninkrijk-serie vaak bij stilgestaan, evenals bekende ' Engelandvaarders', zoals Erik Hazelhoff Roelfzema, de Soldaat van Oranje.

Kort geleden stond de Nederlandse kolonie in de belangstelling door Cees Fasseurs biografie van Wilhelmina. Maar nergens kwam het tot een ' optelsom van alle onderscheiden belevenissen', zoals Jan Blokker in de Volkskrant vaststelde.

Van der Zee heeft die opdracht tot een goed einde gebracht. De spanning van de Engelandvaart, de eenzaamheid van de konvooischippers, het gestuntel van de regering in ballingschap: alles staat helder op papier, in een goed georganiseerd overzicht van zo'n beetje het hele lief en leed in de Engelse kolonie.

De nadruk ligt op de dagelijkse gang van zaken, veel meer dan op de ' grote' politiek-militaire ontwikkelingen die in de meeste geschiedenissen van de Tweede Wereldoorlog centraal staan. We drinken mee met de jongens in café de ' Oranjehaven', delen de schrik om de bom op de Austin Friars-kerk, en worden met vaderlijke hand tot begrip gemaand voor soldaten die het ver van huis met de huwelijkstrouw niet te nauw namen: ,, Dat er in Wolverhampton in het kamp condooms werden verkocht, was geen geheim.” Zo wordt vaardig een wereld in kaart gebracht die zich, als snelkookpan vol uiteenlopende belangen, gebeurtenissen, conflicten en verbintenissen, lastig in zijn totaliteit laat kennen. Het ene motief om naar Engeland te gaan was het andere niet. De inzet voor ' de strijd' verschilde per balling.

De een was ook beter gepositioneerd dan de ander, door stand en rang, maar ook door toeval, tijdstip van aankomst en de contacten die iemand wist aan te knopen. Zoals altijd

en overal maakte het veel uit wie je kende, met name als dat iemand uit de regering in ballingschap was of - beter nog - uit de koninklijke familie, gepersonifieerd door Wilhelmina en prins Bernhard.

Van der Zee had, schrijft hij in de inleiding, Wilhelmina en de regering zoveel mogelijk buiten beschouwing willen laten, omdat er over hen al zo veel is geschreven. Dat is niet gelukt. Iedereen kende iedereen te goed, noodgedwongen, en alle lijntjes kwamen bij vorstin en regering samen. Men was tot elkaar veroordeeld, tot het drankje in ' Oranjehaven', tot Wolverhamptons' condooms, tot het sinterklaasconcert van ' mondorgelorkest Blazend Vo o r w a a r t s '.

' In ballingschap' is geschikt voor lezers die niet zo thuis zijn in de Tweede Wereldoorlog. Maar het biedt gelukkig ook veel nieuw materiaal. Interviews met direct betrokkenen leveren frisse passages op.

Wel komt er erg veel petite histoire langs, in de vorm van leuke, grappige of ontroerende anekdotes. Hierbij toont de auteur - bouwjaar 1934 - een voorliefde voor het idioom van de oorlogsgeneratie dat door andere generaties misschien minder op waarde wordt geschat. Zo zijn twee Rotterdamse soldaten ,, wat platvloers en gebruikten uitdrukkingen als ' je kan me rug op' of na een stop om te plassen ' afknijpen en droogschudden, mannen', maar ze waren voor de duivel niet bang.” In 1943 zullen zulke ruige knapen zeker zijn opgevallen tussen de o-zonette Hollanders, vandaag klinkt het hopeloos ouderwets.

Wat dit boek vooral mist, is een analyse van het gewicht van deze Nederlandse kolonie. Wat droeg al het gekwetter en geruzie van ' het vaderland in het klein' nou eigenlijk bij aan de oorlogsinspanning tegen nazi-Duitsland?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden