Review

En nu maar van elk gevoel afkicken

Lieven de Cauter: Archeologie van de kick. De Balie, Amsterdam; 285 blz. - ¿ 30,50.

'Archeologie van de kick' is een heerlijk boek voor wie niet al te beschimmeld raakt van filosofisch getinte essays. Het levert weliswaar geen gemakkelijke lectuur op, maar met een extra bril op je neus en een oase van rust om je heen, word je als lezer regelmatig met panoramische vergezichten verblijd. Van de wijsgeren kijkt Walter Benjamin op bijna elke bladzijde wel even om de hoek, wat niet verbaast als men weet dat De Cauter (1959), filosoof en kunsthistoricus, aan een proefschrift over Benjamin bezig is.

Faust begeert alles in ruil voor zijn ziel: wetenschap, wijsheid, macht, vrouwen en eeuwige jeugd. Bij Jules Verne kunnen de avonturen onder water, in de lucht, om de wereld, op een onbewoond eiland en in de toekomst, nooit ver genoeg gaan. Op zijn beurt zoekt de doolridder Don Quichotte uitzonderlijke situaties op en droomt van heldhaftige daden, maar verdwaalt uiteindelijk in zelfbedrog.

Met de moderne mens is het niet veel beter gesteld. Sinds het midden van de vorige eeuw raakt hij steeds meer in de greep van de schokbeleving; het verhaal maakt plaats voor de foto, de krant. Uit verveling wil men de wildste kicks beleven, ook al verkeert men daarbij vrijwel voortdurend in een roes. Als het maar heftig is, moet alles kunnen, zoals in snelheidsmachines, exotische therapieën, buitenissige erotiek, krankzinnige reizen, gevaarlijke sport en verdovende middelen. In die rij zie je ineens een puber staan die zich met XTC dagen achtereen overgeeft aan zijn riskante house-roes.

Aan de hand van het werk van Benjamin legt De Cauter uit dat in de kick het verband met het gewone leven en de persoonlijke geschiedenis verloren is gegaan. Het is daarbij alsof de kick zich heeft losgezongen van andere menselijke ervaringen. Erudiet en overtuigend ontrafelt hij de tover van Art Deco, de geschiedenis van het skiën, het transcendentaal toerisme, de frivoliteit en het verschijnsel wereldtentoonstelling.

Zo stond de wereldtentoonstelling aanvankelijk als panopticum in het teken van de permanente vooruitgang. “Er is te veel”, verzuchtte Charles Dickens evenwel over The Great Exhibition uit 1851, “ik ben er maar twee keer geweest, zoveel dingen desoriënteren een mens.” Over de beoogde panoramische extase repte Dickens met geen woord. In plaats van een compleet overzicht, kreeg de toeschouwer steeds vaker een gefragmenteerde wereld te zien.

Vooral van 'Don Juan als kapitalistische mythe' en 'De vogelmachines van Da Vinci' heb ik bijzonder genoten. Was Da Vinci werkelijk impotent? In elk geval liet hij de meeste van zijn werken onvoltooid achter. De vogelmachine zou op de begeerte naar een symbolische vlucht duiden. En passant legt de auteur uit wat het lastige begrip patafysica inhoudt en waarom de toename van machines zo zinloos is.

Niet verveling is de drijfveer van poriomanie (de begeerte almaar te reizen), maar rusteloosheid, zo blijkt uit de titel van de onlangs verschenen verhalenbundel van 'In Patagonië'-schrijver Bruce Chatwin (1940-1989), die over het geheel genomen een beetje tegenviel. Van 'Tussen de ruïnes' - over drie narcisten die op Capri een huis lieten bouwen aan de rand van een steile rotswand - had ik bijvoorbeeld meer spanning en samenhang verwacht. In 'Wij worden als zwervers geboren' staat echter een uitspraak van Pascal die niet onvermeld mag blijven. In een zwaarmoedige bui vond Pascal dat alle onbehagen van de mens slechts één enkele oorzaak had: het onvermogen om rustig in een kamer te blijven zitten. Koren op de molen van Chatwin dus. Grappig genoeg noemde Robert Burton in 1621 beweging de beste remedie tegen melancholie.

Als kind is de mens reeds dol op spannende ervaringen, zoals duiken, klimmen, schommelen en glijden. Behalve het sprakeloze en de dood is het kinderlijke een belangrijk element van de kick. Om echt iets van de kick te kunnen snappen moet je eens op brugspringers letten: die springen buiten de taal. De kick loopt vaak net langs het randje van zelfmoord. Massaal van de Alpen afskiën is op te vatten als een (menselijk soort) lemmingfenomeen, maar bij bungy is het suïcidale nog veel duidelijker te zien.

Volgens De Cauter overleven we de kick als modern ervaringsverschijnsel ook wel weer. Tenslotte hebben we de sentimentaliteit, het avontuur, de belevenis en de invoeling ook overleefd. Maar ook de stemmigheid, de burgerlijke gezelligheid, de verveling, de decadente frivoliteit, de sublieme huiver en zelfs het absurde hebben we achter ons gelaten. Alle moderne ervaringsvormen hebben we gehad. Het wordt tijd om nu eens echt van elk gevoel af te gaan kicken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden