Review

En donororganen haal je gewoon bij Ikea, uit de kinderen in de ballenbak

Ze missen hem nog wel een beetje op de Veluwe, de poema die een poes bleek te zijn. Duizenden dagjesmensen lokte het spookachtige beest naar de streek en op internet verscheen de ene na de andere gemanipuleerde foto. Voor Peter Burger, verzamelaar van moderne mythen, was 2005 sowieso een uitstekend jaar. Inbrekers zetten bargoense tekens op huizen, (bleek een kinderspelletje te zijn) en een heel leger hortensiadieven maakte met name het noorden van het land onveilig door zich met manden vol planten uit de voeten te maken (nooit echt gezien).

In zijn nieuwe bundel: ’De jacht op de Veluwepoema’, heeft Burger, docent journalistiek in Leiden, urban legends verzameld. Burger vraagt zich wel eens af wat er met het geheugen van mensen en van de media aan de hand is. Want deed de poema niet erg denken aan de beer die in 1998 in Den Dolder werd gespot, of de leeuwin die in 2000 door de duinen bij Egmond liep? Maar ook in Duitsland worden jaarlijks honderden poema’s waargenomen. Italianen hebben een voorkeur voor zwarte panters. Verhalen over kinderontvoeringen zijn ook onuitroeibaar. Eerst waren de daders zigeuners, en in de moderne variant halen handelaren in donororganen kinderen uit de ballenbaken van Ikea. Ook het verhaal over de smiley-bende die meisjes de keuze liet tussen een verkrachting of een haal met een mes van oor tot oor was niet nieuw. In de jaren vijftig zou in Glasgow al een bende hooligans voorbijgangers vragen voor welke club ze waren. Bij een verkeerd antwoord kregen ze de ’Glasgow-grin’.

Burger: „Griezelverhalen geven vreemd genoeg ook zekerheid. In Leiden was precies bekend waar de ’smiley-bende’ zich ophield. Daar kon je dus gewoon wegblijven. Bijna al dit soort verhalen komen voort uit angst. Soms worden ze bewust verspreid om een bevolkingsgroep te schaden of angst aan te jagen. Maar je kunt er ook uit afleiden waar bepaalde groepen zich zorgen over maken of wie op een bepaald moment de boeman is. Veel islamitische jongeren worstelen op dit moment met de vraag hoe ze zich hier in het Westen moeten gedragen. Daar komt het verhaal uit voort dat Israël varkensbloed in een bepaald merk cola had gedaan. Het heeft twee kanten. Het vijandsbeeld wordt gevoed en het vertelt ook dat je op een gemakkelijke manier ’goed’ kunt doen, bijvoorbeeld door alleen nog andere cola te drinken.”

Burger: „Zo wemelt het op internet ook van de verhalen over islamitische vrouwen die zich niet netjes gedragen en zwaar worden gestraft. Neem het hondmeisje uit Oman. Ze beledigde de Koran en veranderde in een hond. Er circuleerde zelfs een foto van het ongelukkige meisje op internet.” Dat die afkomstig was van een tentoonstelling van een Australische kunstenares, werd er uiteraard niet bij gezegd.

Burger: „Soms komen verhalen de wereld in omdat mensen het gewoon moeilijk te verteren vinden, dat iets met enorme dramatische gevolgen op een simpele manier werd veroorzaakt. Na de moord op Pim Fortuyn deden veel meer complottheorieën de ronde dan na de moord op Theo van Gogh. Dat was, denk ik, omdat Fortuyn een potentiële premier was. Ook alle complot theorieën na 11 september zijn daarop terug te voeren. Het is bijna niet voor te stellen dat 19 kapers iets hebben kunnen veroorzaken wat zulke enorme gevolgen heeft voor de hele wereld. Dat wil er niet in, dan moet er wel meer aan de hand zijn. Ik vind het wel vreemd dat serieuze media zo lang meegaan met de complottheorieën. Ook een programma als Zembla heeft er veel aandacht aan besteed. De rol van de media is natuurlijk essentieel bij de verspreiding van urban legends. Ze zijn de doorgever maar soms blijven verhalen rondzingen als de media er niet op ingaan. Dat van die smiley-bende werd niet echt geloofd door kranten. Toch ging het lang door.”

En wat is de jongste legend? Burger: „Heel mooi vind ik het verhaal over een groep verstandelijk gehandicapten die een dierentuin bezoekt. Een van hen is helemaal gek van de pinguïns. In de bus terug komt er een vreemde vislucht uit zijn rugzakje en ’s avonds wordt de man met een pinguïn onder de douche aangetroffen.” Het AD vond in september zelfs een bewoner van een verzorgingshuis met de bijnaam ’Jaap the Penguin Man’ die weliswaar een kamer vol pinguïnknuffels bewoont, maar onschuldig bleek. Op internet gaat het verhaal nu door vooral omdat er mensen zijn die ook een pinguïn als huisdier willen. Burger: „Ik kan me wel voorstellen dat zo’n verslaggever denkt: Dat verhaal is te mooi om te laten lopen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden