Toneel

Elizabeth Andersen kreeg de toneelprijs wél, drie keer zelfs

Actrice Elisabeth Andersen ontving tijdens haar zestigjarige toneelcarrière onder meer drie keer de belangrijkste toneelprijs, de Theo d'Or (in 1958, 1966 en 1984). Dat heeft geen actrice haar nog nagedaan.Beeld ANP

Elisabeth Andersen was de enige actrice die drie keer de Theo d’Or won. Terwijl de belangrijkste toneelprijzen voor het eerst sinds 1955 niet worden uitgereikt, verschijnt een boek over haar.

In de jaren 1958, 1966 en 1984 was er geen twijfel mogelijk: de beste actrice van Nederland was Elisabeth Andersen. Als enige won zij drie keer de Theo d’Or, de prijs voor de beste actrice. Over haar verscheen deze maand ‘De oude actrice en ik’ van journalist Brigit Kooijman.

Acteurs en actrices waren in de jaren vijftig nationale helden, zo beschrijft Kooijman in haar boek. Als Andersen met de tram naar huis ging nadat ze een voorstelling in de Koninklijke Schouwburg in Den Haag had gespeeld, fietste er vaak een sliert gillende schoolmeisjes achter de tram aan. Andersen werd op 1 januari 1920 geboren als Annie de Bruijn, de naam die ze op haar 23ste liet veranderen. Van stenotypist en meubelontwerper werd ze een ‘bleu toneelspeelstertje’ dat uitgroeide tot een actrice van adellijke allure, lange tijd verbonden aan de Haagse Comedie. In een radio-interview met Ischa Meijer uit 1984 ging het over haar ‘mulo-complex’. Omdat ze niet naar het lyceum mocht en geen klassieke talen had gehad, voelde ze zich soms ‘een oen’. 

Razzia’s ontvluchten in het riool

In de oorlog woonde ze in de Herculesstraat in Amsterdam-Zuid met haar geliefde, de Duits-Joodse intellectueel Werner Muensterberger, die een paar jaar niet buitenkwam en bij razzia’s via een luik het riool in vluchtte. Zo bleken er hier en daar nog meer Joden in Amsterdam-Zuid de oorlog te hebben overleefd, wat een wonder mag heten omdat de nazi’s er huis voor huis hun vernietigende werk deden. Andersens theaterleven bestond uit hard werken en essentiële keuzes maken: doorwerken tijdens de nazibezetting of niet? Haar moeder deed mee met de Februaristaking in 1941, maar Andersen besloot in de Amsterdamse Stadsschouwburg toch door te spelen, ze had het geld nodig. Ook voor haar onderduiker. Tot aan de Hongerwinter van 1944-45 stond ze in stukken als ‘Peer Gynt’, ‘Gijsbregt van Aemstel’ en ‘Blauwbaards achtste vrouw’. Na de oorlog werd ze tot de ‘doorspelers’ gerekend, en niet tot de weigeraars. Die laatsten kregen meteen weer een plek aan het Amsterdamse toneel. Andersen kreeg er geen werk meer en vertrok naar Den Haag.

Journalist Kooijman sprak tussen 2008 en 2018 tientallen keren met Andersen. Ook over haar relatie met acteurs. Niet de minsten probeerden het met haar aan te leggen. Onder meer Ko van Dijk (winnaar Louis d’Or in 1957) en Fons Rademakers probeerden hun machtspositie te gebruiken om aan hun gerief te komen. Ze wist ze steeds van zich af te schudden. Twee keer trouwde en scheidde ze. Op haar eerste huwelijksfeest dansten Albert Mol en Hans Kaart in tutu een pas de deux. Met de alcoholische acteur Jan Retèl kreeg ze twee kinderen, met arts Henk Nauta haar derde. Later had ze nog een affaire met Vrij Nederland-journalist Joop van Tijn en met actrice Nettie Blanken. Na die laatste verhouding wist ze: ‘Ik hou toch meer van mannen, wat voor stumperds ik het ook vind’.

De tomaten waar haar collega Ellen Vogel zoveel last van had, bleven Andersen bespaard. Dat kwam doordat ze in stukken speelde waar de protestbeweging Aktie Tomaat niet langskwam. Altijd relativeerde ze de roem die haar ten deel viel. In 2008, op haar 88ste, zei ze daarover: “Het gaat niet om de bijval, het gaat om het geheim. Om het mysterie. Ben je verrijkt als je de schouwburg uit komt? Begrijp je weer wat meer van de schoonheid van de wereld? En van de ellende? (...) Roem is niks. Een zeepbel. Het duurt even, en het is leuk, maar het is zo voorbij.”

Brigit Kooijman: ‘De oude actrice en ik - of het verborgen leven van Elisabeth Andersen’, uitg. Balans, € 21,99

Geen prijzen, wel nominaties in 2020

Het theaterseizoen werd in maart abrupt afgebroken. Daarom wordt de uitreiking van de toneelprijzen over seizoen 2019-2020 uitgesteld naar volgend jaar september. De Nederlandse Toneeljury heeft gisteravond wel de nominaties bekendgemaakt. Die negen acteurs blijven een heel jaar genomineerd en moeten het straks opnemen tegen collega’s die in het nieuwe, net begonnen seizoen eveneens een nominatie verdienen.

Deze maand gaan toch nog zo’n honderd voorstellingen in première, soms kleinere of afgeslankte varianten van stukken die oorspronkelijk groots van opzet waren.

De jury moet dus een beste acteur en actrice kiezen uit twee seizoenen. Dat is nooit eerder voorgekomen. Wel zaten er sinds de oprichting van de toneelprijzen in 1955 jaren tussen dat de prijzen niet werden uitgedeeld, vermoedelijk om artistieke redenen, denkt juryvoorzitter Hadassah de Boer. Jaren dus dat er geen acteur of actrice uitsprong.

Genomineerd zijn dit jaar:

Theo d’Or (indrukwekkendste vrouwelijke hoofdrol): Lotte Dunselman in ‘De Poolse bruid’ bij het Noord Nederlands Toneel en tgECHO.

Louis d’Or (indrukwekkendste mannelijke hoofdrol): René van ’t Hof in ‘Eindspel’ bij Theater Rotterdam. Victor IJdens, Jesse Mensah, Felix Schellekens en Romijn Scholten kregen alle vier een nominatie voor hun rollen in ‘Weg met Eddy Bellegueule’ bij Toneelschuur.

Colombina (indrukwekkendste vrouwelijke bijrol): Sanne Samina Hanssen in ‘Angels in America’ bij Olympique Dramatique en Toneelhuis.

Arlecchino (indrukwekkendste mannelijke bijrol): Louis van der Waal in ‘Rijgen’ bij NTGent en Lukas Smolders in ‘Angels in America’ bij Olympique Dramatique en Toneelhuis.

Lees ook:

Lieve hemel, wat zijn de kinderen van Nora ongelukkig

Recensie van ‘Kinderen van Nora’ van Internationaal Theater Amsterdam - nu te zien in het theater.

Theo en Louis d’Or 2019 - Hannah Hoekstra en Ramsey Nasr winnen belangrijkste toneelprijzen

De beste toneelprestaties van afgelopen seizoen gaven een nietsontziend beeld van innerlijk lijden. Hannah Hoekstra en Ramsey Nasr waren de gedoodverfde winnaars van de Theo d’Or en de Louis d’Or met hun beklemmende, hartverscheurende prestaties.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden