Interview Andere Tijden

Eigen volk eerst: wat we delen met de jaren dertig

Chinese zeelieden in Amsterdam in de jaren twintig.

Eerst was er volop vrijheid, technologische vooruitgang en mondialisering. Daarna crisis, onbehagen en nationalisme. Historicus Hans Goedkoop laat de omslag van de jaren twintig naar de jaren dertig meesterlijk zien in een nieuwe tv-serie. In alles voel je de verbanden met de actualiteit.

Hij is ‘niet ontevreden’ over zijn nieuwe tv-serie. Uitzonderlijk, want normaal gesproken raakt historicus Hans Goedkoop tijdens het maakproces steeds meer geobsedeerd door wat er allemaal mankeert. Maar nu voelt het goed, de zesdelige reeks over de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw, vanaf vrijdag te zien bij de NTR. “Dan zal er wel geen hond naar kijken”, voorspelt hij. “God straft onmiddellijk.”

Dat zou jammer zijn, want ‘Een bezeten wereld, Nederland tussen de oorlogen’ is een prachtige serie. Mede dankzij de aandoenlijke honderd-plussers die erin figureren. Met twinkelende ogen vertellen zij over de revolutionaire technologie – bioscoop, radio, auto, vliegtuig – die ze in de jaren twintig zagen opkomen. Eén vrouw herinnert zich hoe er voor het eerst een ‘wagen zonder paard’ aan haar voorbij trok: een koets die helemaal uit zichzelf reed, wat een wónder! Ook de zeppelin maakte indruk, net als de stiekeme bezoekjes aan romantische films. “Het is adembenemend om zulke dingen uit de eerste hand te horen”, zegt Goedkoop. “Alsof je een telefoonlijn hebt naar het verleden.”

Leidenaar Bram Wetselaar (88) vertelt over de armoede in zijn jeugd in de Andere Tijden-serie ‘Een bezeten wereld, Nederland tussen de oorlogen’.

De aanvankelijke motivatie voor de serie werd gevormd door de jaren dertig. Goedkoop en de ‘Andere Tijden’-redactie wilden al veel langer iets met dat tijdvak, omdat de parallellen met het heden zich zo opdringen. “Eigen volk eerst, eigen groep eerst, eigen land eerst”, vat de programmamaker de overheersende stemming samen. “En daar dan allerlei conflicten en handelsoorlogen voor over hebbend... Dat zit heel sterk in de jaren dertig, en opnieuw in onze tijd.”

Sterke Man

Wat zeggen die parallellen over ons? Staan we aan de vooravond van iets drastisch? Koersen we op oorlog af? Goedkoop heeft geen idee. Hij wil ook absoluut niet moraliseren. Wel laat hij het publiek graag over dit soort vragen nadenken, ook al is dat in sommige kringen taboe. “Tijdens mijn studie geschiedenis heb ik geleerd dat je het verleden niet moet belasten met de preoccupaties van het heden. Maar het is juist fascinerend om dat wél te doen.”

Het leidt soms tot verrassende inzichten. Neem de Sterke Man in de politiek, een fenomeen dat net als in de jaren dertig ook nu weer in tal van landen opduikt. Die sterke mannen komen meestal van de flanken, extreem links of extreem rechts. Maar zo hoeft het niet te gaan. Nederland koos in de jaren dertig voor premier Hendrikus Colijn, een autoritaire leider die de NSB de wind uit de zeilen nam. Hij was de voorman van de gematigde Anti-Revolutionaire Partij. “Een sterke man uit een middenpartij, hoe geinig is dát!”, zegt Goedkoop. “Colijn wist de heftige spanningen te dempen en heeft ons land veel leed bespaard. Zo kan het in Nederland dus ook. Ik denk dat het een grote kracht van de Nederlandse politiek was om radicale, ontwrichtende krachten te beteugelen. Kunnen we dat nog?”

Omwentelingen

Een serie over uitsluitend de jaren dertig – met de crisis, de massale werkloosheid en de opkomst van het nationaal-socialisme – zou al snel somber en eendimensionaal worden. Daarom voegden de makers de roaring twenties toe. Die aanloop biedt als bijkomend voordeel dat je beter ziet hoe het misging.

Elke aflevering begint met de optimistische jaren vol nieuwe vrijheden, welvaart en technologische vooruitgang. Dankzij de moderne transportmiddelen werden verre reizen eenvoudiger. Via radio en bioscoop ervoeren de mensen rechtstreeks wat er aan de andere kant van de aardbol gebeurde. De wereld werd in rap tempo kleiner.

Rijen bij de begin jaren twintig opgerichte bioscoop Tuschinski in de hoofdstad.

Maar de omwentelingen brachten ook onrust met zich mee, bijvoorbeeld rond de immigratiegolven van Chinezen, Antillianen en Joden naar Nederland. “Die vreemde bevolkingsgroepen werden eerst nog verwelkomd als leuk en interessant”, zegt Goedkoop. “Maar na verloop van tijd sloeg het om. De angst ging overheersen. Uiteindelijk werden de vreemdelingen eruit geknikkerd. De veranderingen waren te hard gegaan. Ze riepen te sterk verzet op. Want hoe moest het verder met ons, in die grote, overrompelende wereld? Hoe konden we onze eigenheid vasthouden en beschermen tegen het niet-eigene?”

Liederlijkheid

De weerstand komt schitterend in beeld in de eerste aflevering, ‘Danswoede’. Deze uitzending gaat over de opkomst van de jazz, en dan vooral de ‘wilde negerdans’ die erbij hoorde. Op historische beelden uit 1928 zien we de wereldberoemde zwarte revue-artieste Josephine Baker, bekend om haar geruchtmakende dans in bananenrokje, op bezoek in Volendam. Op de dijk geeft ze de meisjes – gehuld in lange, meerlaagse rokken – een snelcursus moderne dans. Alles leuk en aardig, totdat Baker bij één meisje de rokken optilt tot aan de bovenbenen, om kniebewegingen te oefenen. Het meisje stribbelt tegen. Prompt schiet een bezorgde vrouw toe om het kind weg te trekken. Zo veel liederlijkheid, dat was nou ook weer niet de bedoeling. Goedkoop moest hartelijk om het fragment lachen. “Het is de botsing der culturen in een notendop.”

Josephine Baker tijdens haar bezoek aan Volendam in 1928. Beeld Fox Movietone News Collection, University of South Carolina Moving Image Research Collections

De prille weerzin groeide uit tot georganiseerd verzet toen de jazz geen kortstondige bevlieging bleek, maar iets wat de jeugd steeds massaler omarmde. Vanaf de kansel klonken donderpreken over de ontstane uitgaanscultuur en de jazzcafés waarin jongeren elkaar aanraakten. Ouders konden hun kroost beter veilig thuishouden. De confessionele regering, gealarmeerd door het wulpse heupwiegen, liet een ‘rapport inzake het dansvraagstuk’ opstellen. En het stadsbestuur van Amsterdam kondigde eind jaren twintig zelfs een algeheel dansverbod voor cafés af. Alleen de Zeedijk bleef ongemoeid; die vrijplaats van matrozen en hoeren viel toch niet meer te redden.

Gekuiste jazzdans

Toen de jazzdans in de ban ging, grepen mensen verrassend genoeg terug op een oud-Hollands alternatief: de klompendans. “Een omslag van jazz naar klompendans, zoiets verzin je toch niet!”, zegt Goedkoop. “Het was een invented tradition: van oorsprong stelde de klompendans bar weinig voor, maar het werd sterk uitgebreid om aantrekkelijk te zijn. Zo bang waren we blijkbaar voor vrije erotiek en het effect daarvan op onze jongens en meisjes. Vooral op de meisjes. Want vrouwen zijn toch de rots van het gezin, het fundament onder de samenleving. Dus als zij aan jazz beginnen, dan weet je zeker dat de wereld weldra uit elkaar zal vallen. Heel mal natuurlijk, maar ook wel weer een begrijpelijke gedachte.”

Om de jeugd zoet te houden werd ook een gekuiste versie van de jazzdans geïntroduceerd: de ballroom. Deze witte, burgerlijke dansvorm vol strakke regels, onderwezen in nieuwe dansscholen, komt dus eigenlijk voort uit een veel lossere maar om zeep gebrachte zwarte cultuur. “Dat wist ik ook niet toen we met deze serie begonnen”, erkent Goedkoop. “Vooraf heb je alleen de grote lijnen in je hoofd. Verder ontdek je de dingen gaandeweg. Dat is het mooie van mijn vak. In feite ben ik de eeuwige student.”

Andere Tijden-presentator Hans Goedkoop. Beeld Marieke van der Velden

De programmamaker praat de historische beeldfragmenten en interviews met ooggetuigen aan elkaar vanuit Radio Kootwijk. In dat iconische gebouw op de Veluwe stond in de jaren twintig de apparatuur voor de communicatieverbinding met Nederlands-Indië. Goedkoop beschouwt het architectonische monument als een dubbel symbool van de jaren twintig en dertig. “Aan de ene kant is het een kathedraal van de vooruitgang, de techniek en het contact. Aan de andere kant is het een rare kolos van dik, gewapend beton; onheilspellend en gesloten, een voorafspiegeling van wat zou komen. Geweldig dat we op zo’n aantrekkelijke plek terecht konden. Want het blijft toch televisie: het oog wil ook wat.”

‘Een bezeten wereld, Nederland tussen de oorlogen’ is vrijdag om 21.05 te zien uur op NPO 2.

Lees ook:

‘Andere Tijden’ volgende slachtoffer omroepbezuinigingen

Nadat Argos, Zembla en Brandpunt zijn geraakt door bezuinigingen bij de publieke omroep, dreigen ook Tegenlicht en Andere Tijden te moeten inleveren.

Nieuw licht op de Tachtigjarige Oorlog: ‘Die calvinisten leken wel de Taliban’

Hans Goedkoop werpt in een tv-serie nieuw licht op de Tachtigjarige Oorlog. Tijdens die oorlog werd in de Lage Landen meer tegen elkaar gevochten dan tegen de Spaanse heerser.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden