Eenvoud is het wapen van theatervernieuwer Peter Brook: Ik speel, jij kijkt

Beeld Simon Annand

Theater teruggebracht tot zijn essentie: een ruimte en daarin twee mensen. De ene beweegt, de ander kijkt ernaar. Meer is er niet nodig vindt theatergrootheid Peter Brook (1925), aan wie de Stadsschouwburg Amsterdam een festival wijdt.

Theater bestaat door een afspraak tussen publiek en speler ('ik kijk, jij speelt') en door de kracht van suggestie, beschreef Peter Brook in 1968 in zijn voor de gevestigde orde onthutsende boek 'The Empty Space'. Hij toonde hoe een theatermaker met beperkte middelen hele werelden kan verbeelden. Deze essentiële inzichten openden eind jaren '60 de deur naar tal van nieuwe vormen van theater: buiten de theaterzaal, zonder tekst of zonder (helder) verhaal.

Tijdens het festival Brandhaarden toont Stadsschouwburg Amsterdam deze en komende week twee voorstellingen van Brook en drie van het toneelhuis Théâtre des Bouffes du Nord, decennialang zijn theater. Het programma biedt inzicht in het werk van Brook en zijn enorme invloed. Interessant, want waar was het theater nu geweest zonder zijn intense doch sobere regies zoals van Tsjechovs 'Kersentuin', waarvan het decor bestond uit niets meer dan hangende tapijten - een vormvondst die over de hele wereld navolging kreeg.

Peter BrookBeeld Marian Adreani-light

Hypnotiserend

Bij het grote publiek is Brook het meest bekend van zijn 'Mahabharatha' uit 1985, een negen uur durende marathonvoorstelling - vier jaar later ook door hemzelf verfimd - naar het gelijknamige epische hindoeïstische gedicht, die jarenlang over de hele wereld gespeeld werd. Een meeslepende, bijna hypnotiserende ervaring moet het zijn geweest: een nacht lang werd je meegevoerd in een verhaal over twee enorme, elkaar vernietigende familieclans. Nooit eerder werd een niet-westers verhaal op zo'n eenvoudige maar uitgebreide, meeslepende en integere manier getoond, en nooit eerder werd er met een zo sterk cultureel diverse cast gewerkt. 

Het project vergde tien jaar voorbereiding en Brook heeft het epos altijd met zich mee gedragen. Zo bewijst zijn voorstelling 'Battlefield' uit 2016, die tot en met 23 maart in Amsterdam getoond wordt. Hierin ligt de focus op een cruciale scène uit het epische gedicht, waarin de nieuwe koning geplaagd wordt door al het bloedvergieten wat voor zijn kroning noodzakelijk was.

Regisseur, schrijver en acteur Hans Croiset (1953), die Brooks werk vanaf de jaren '60 volgde, spreekt bewonderend, bijna teder over hem. "Je voelt in zijn voorstellingen zo sterk zijn niet-autoritaire inzet. Niet het tirannieke van de grote regisseurs, maar de zachte dwang om acteurs steeds dieper in zichzelf te laten kijken. Ik denk dat dat de belangrijkste invloed van Brook is geweest."

Niet van de uitroeptekens

Brook is geen theatervernieuwer à la Piscator of Brecht, zegt Croiset. "Deze man is niet van de uitroeptekens, maar iemand die heel rustig en weloverwogen met zachte drang dieper probeert door te dringen in het wezen van de mens en die op het toneel probeert te laten léven. Daarbij gebruikt hij de meest eenvoudige middelen. En eenvoud is het hoogst bereikbare op het toneel. Die vervangt het spectaculaire en laat je diep, als met een Röntgen-oog, in de mens kijken."

In 1943, slechts achttien jaar oud, begon Peter Brooks carrière als toneelregisseur. In eerste instantie ingegeven door de wens om vlieguren te maken zodat hij filmregisseur kon worden. Maar theater werd zijn grote passie. In de jaren '50 regisseerde hij in Londen al grote controversiële theater- en operaproducties, maar in 1962 gooide hij het roer radicaal om. Hij werkte bij de Royal Shakespeare Company en maakte daar - voor die plaats en tijd - eigenzinnige interpretaties van de teksten van de Grote Bard. Hij legde de focus op het menselijke, op de pure, magische kern van het theater. 

Boeken letterlijk versleten

In 1968 bracht hij zijn invloedrijke boek 'The Empty Space' uit. Voor de uitwerking en verfijning van de uitgangspunten uit dat boek, het theater als een eenvoudig intermenselijk ritueel, vond Brook in 1974 de perfecte plek. In Parijs werd hij directeur van het (voorheen Vaudeville) Théâtre des Bouffes du Nord, gelegen in de cultureel sterk gemêleerde wijk bij het treinstation Gare du Nord. Hier kon hij veertig jaar lang in alle rust zijn voorstellingen ontwikkelen. In 2008 droeg hij het stokje van directeur over aan Olivier Mantei en Olivier Poubelle. Tot vandaag de dag is Brook betrokken bij het toneelhuis en maakt er af en toe een voorstelling.

Brook inspireert nog altijd jonge theatermakers. In de flyer bij de voorstelling 'Salam', die begin maart bij het Noord Nederlands Toneel in première ging, haalt regisseur Guy Weizman (1973) hem aan: "We kunnen de wereld veranderen. Een kleine groep mensen in een kleine ruimte kan iets onvergetelijks tot stand brengen." Voor Weizman, die slechts één voorstelling van Brook zag, zijn vooral de boeken belangrijk: "'The Empty Space' en ook 'The Shifting Point', over acteren en zijn benadering van interdisciplinair theater, heb ik in mijn jonge jaren letterlijk versleten. Mijn interpretatie van zijn woorden komt erop neer dat ruimte en vorm een laag van de inhoud vormen. Dat is mijn persoonlijke voortborduren op zijn denken."

Festival Brandhaarden

Naast 'The Prisoner' en 'Battlefield' van Peter Brook, worden tijdens 'Brandhaarden' (20 maart t/m 1 april) nog drie recente voorstellingen van Théâtre des Bouffes du Nord getoond. Interessant is ook het randprogramma 'Les murs parlent' op 25 maart, waarin Brook en zijn rechterhand Marie-Hélène Estienne vertellen over veertig jaar 'Bouffes'. 

Meer informatie: stadsschouwburgamsterdam.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden