Recensie

Eenmaal gekooid, tel je in Rusland niet meer

Aleksej Navalny . Beeld EPA

Wie vorige week niet op Poetin gestemd zullen hebben, áls ze mochten stemmen, zijn diegenen die onder diens regime om politieke redenen zijn veroordeeld. 

Niet dat het verschil zou hebben gemaakt voor de uitslag, maar vele tientallen tegenstemmen zou het zeker hebben gescheeld. Maar erger dan dat je stem niet meetelt, is dat je zelf als politieke gevangene niet meer in tel bent in de Russische samenleving. Geen enkele presidentskandidaat maakte zich druk om hen.

Wat lijkt het lang geleden, de processen tegen Russische dissidenten in de jaren zestig en zeventig. Onder Poetin is er weer die ongelijke strijd tussen burgers die gebruik maken van hun grondrechten en een machtig staatsapparaat.

De Russische samenleving is niet meer de totalitaire ideologische dictatuur waar de staat het hart en hoofd van zijn onderdanen wil beheersen. De staatsmedia zijn niet vrij maar de censuur in literatuur bestaat niet meer en kleine media kunnen kritisch nieuws geven. Maar Rusland is geen rechtsstaat. Het rechtssysteem is voor staatsburgers die zich tegen de politieke elite keren even onderdrukkend als tijdens het communisme.

Dat blijkt uit dit boek dat de ‘laatste woorden’ in de rechtszaal bevat van vijftien veroordeelde burgers. Het betreft niet alleen de bekende zaken van Pussy Riot, Chodorkovski en Navalny, maar ook minder opzienbarende gevallen van mensen buiten Moskou. Het zijn slechts enkele van honderden politieke processen die afgelopen jaren plaatsvonden.

Het blijft verbazingwekkend te zien hoe een machtig staatsapparaat zich bedreigd voelt door geweldloze handelingen van eenlingen. Waar het om een politieke uitdaging gaat, zoals bij Chodorkovski en Navalny, is het nog te verklaren vanuit de angst om macht te verliezen, maar bij personen zonder politieke invloed is de overreactie een blijk van het morele failliet van de Russische justitie.

Dat geldt op de eerste plaats voor de drie zangeressen van Pussy Riot, in 2012 gearresteerd na 30 seconden protestzang in de Moskouse kathedraal. De staat en kerk bedreigd door een ondeugend protestlied van drie punkmeisjes! In hun laatste woord stellen de meisjes met filosofische en bijbelse argumenten de hypocrisie van het regime scherp aan de kaak, en maken op een overtuigende manier duidelijk waarom zij juist de kathedraal kozen als protestpodium: de politieke leiders misbruiken de kerk om hun macht met een religieus aureool te omhangen en de kerkleiding leent zich daarvoor. Het mocht niet baten, de meisjes werden veroordeeld tot twee jaar strafkamp. Dat betekent zeventien uur werken per dag en maximaal vier uur slapen, en vernederende behandeling door bewakers. Op het inhumane karakter van de kampen wijzen ook andere beklaagden. Vernederend is al de behandeling in de rechtszaal zelf: beklaagden zitten als dieren gekooid achter tralies en zijn omgeven door bewakers die naar hen toe staan gekeerd.

Vernederingen

De pleidooien van de veroordeelden zijn zeer verschillend van inhoud. Michail Chodorkovski komt op voor de rechtszekerheid in de sociale en economische sector. Aleksej Navalny heeft een psychologisch sterk betoog waarin hij de rechters aanspreekt op hun geweten. Deze kijken hem niet eens aan en staren de hele tijd slechts naar hun tafelblad. De Oekraïense gevechtspiloot Nadija Savtsjenko overdrijft door Poetin een combinatie van Napoleon en Hitler te noemen. De gemartelde historicus Stanislav Klych krijgt na een verwarde toespraak de draconische straf van twintig jaar strafkolonie, evenals de op de Krim gearresteerde Oekraïense filmer Oleg Sentsov. Alleen Roeslan Sokolovski, gearresteerd voor een Pokémon-speuractie in een kerk, smeekt om clementie en krijgt een voorwaardelijke straf. Een rake karakteristiek van de rechtbank geeft Ilja Faber, die haar omschrijft als een ‘stoomwals waarop geen achteruit zit’. Ildar Dadin is een schrijnend voorbeeld van het dehumaniserende strafsysteem: met zijn hoofd in de wc-pot geduwd en zeep en toiletpapier ontzegd.

De fysieke vernederingen, toepassing van punitieve psychiatrie, het ontzeggen van contacten met eigen kinderen en de draconische straffen maken duidelijk dat het hier niet gaat om schending van mensenrechten maar om het vertrappen van de mens zelf. Veroordeelden worden niet alleen van hun vrijheid, maar ook van hun menselijkheid beroofd. Dat er met mensen met psychische stoornissen geen enkele rekening wordt gehouden, is extra schrijnend. Het verschil met de Stalintijd is dat sympathisanten van de gevangenen de ‘laatste woorden’ naar buiten kunnen brengen, zonder zelf ook gearresteerd te worden. Maar websites die hierover berichten, bereiken een groot deel van de bevolking niet.

Ellen Rutten, Nina Targan Mouravi e.a.
Poetins rechtbank . Proteststemmen uit een autoritaire staat
Nieuw Amsterdam.
167 blz. € 18,99
Oordeel: pleidooien zijn zeer verschillend, maar tonen allemaal hoe de mens hier vertrapt wordt

Lees hier meer boekrecensies

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden