DiversiteitInterview

Een zwarte Hendrik VIII, een witte Otello: de filmwereld kan nog heel wat leren van het theater

Hans Kesting als Otello.Beeld Jan Versweyveld

In het theater en bij de opera kijken we niet meer op van zwarte acteurs of zangers in historische verhalen. Waarom blijft de filmwereld achter, en gaan de nieuwe Oscar-regels daar iets aan veranderen? Regisseurs Ivo van Hove en Bill T. Jones reflecteren op de discrepantie tussen de twee kunstvormen.

Illusie. De wereld van de verbeelding, van ‘make-believe’ zoals de Engelsen zeggen. Theater, opera en film floreren erbij. Daarin worden verhalen verteld die een beroep doen op ons voorstellingsvermogen, op onze verbeeldingskracht. De makers willen ons doen geloven (make-believe) dat wat we zien op het podium of op het doek ‘echt’ is. En dat terwijl acteurs en zangers ons in het hart proberen te raken met ingestudeerde teksten en melodieën. Bijna niets is echt of spontaan. Illusie dus.

En toch is die illusie een rekbaar begrip, vooral als het gaat over diversiteit. Geloven we in de historische, Engelse koning Hendrik VIII als die gespeeld wordt door een zwarte acteur? En hoe zien zijn zes vrouwen er dan uit? In de theater- en opera­wereld worden deze vragen allang niet meer gesteld, maar in een historische kostuumfilm uit Hollywood is een zwarte Hendrik VIII, of een zwarte Elizabeth I (zijn dochter) nog altijd een brug te ver.

De nieuwe regels die de Oscar-organisatie onlangs bekendmaakte, gaan daar waarschijnlijk niet veel aan veranderen. Om in aanmerking te komen voor een Oscar voor Beste film, moet er voldaan worden aan twee van de vier nieuwe voorwaarden. Dat hoeft niet te betekenen dat er een zwarte acteur per se een belangrijke rol in een film krijgt, of dat er in de verhaallijn ruimte is voor problemen van andere minderheden. Want als én producer én de marketingafdeling voldoende stagiairs in dienst hebben die tot een culturele of andersoortige minderheid behoren, ook dan voldoe je aan de nieuwe eisen.

De keuze voor de Amerikaanse operazangeres Grace Bumbry in de rol van Venus in Wagners opera ‘Tannhäuser’ in 1961 baarde opzien op het Bayreuth-festival in Duitsland.Beeld Getty Images

Regisseur Ivo van Hove vindt de boodschap die van de nieuwe Oscar-voorwaarden uitgaat een goede. “Het is te waarderen dat ze met deze regels komen, maar de manier waarop is nogal boekhoudkundig. En dat wil nog niet zeggen dat je diversiteit dan ook meteen terugziet op het witte doek. Ik ben sowieso niet erg van quota. Maar ik vind wel dat het tijd is voor daden, geen woorden. Bij International Theater Amsterdam doen we dat ook echt. We voeren een actief beleid om mensen met verschillende culturele en etnische achtergronden aan te nemen. Bij het ensemble zijn er ondertussen vijf acteurs met een cultureel diverse achtergrond en dat kan ook omdat er de laatste jaren meer dan ooit studenten met een diverse achtergrond op de toneelschool zitten. Een enorme verrijking.”

“In New York heb ik een nieuwe productie van Leonard Bernsteins ‘West Side Story’ geregisseerd. De cast bestaat uit twintigers en vijf van de hoofdrollen worden vertolkt door acteurs/zangers met een niet-witte huidskleur. Dat is vrij uniek. Tijdens de lockdown heb ik een aantal Zoom-meetings met hen gehad. Ik was onder de indruk van de gesprekken, die zeer inhoudelijk waren. De jongeren daar kijken vooral naar de toekomst, en zijn meer dan bereid tot voor- en nagesprekken met het publiek, willen op scholen spelen. Ze zijn gretig om het goede nieuws te verspreiden en hun leeftijdgenoten te laten weten wat zij zelf kunnen doen. Ik moet wel bekennen dat het productieteam van West Side Story achter de regie­tafel overwegend wit was. Daar heb ik nooit bij stilgestaan, omdat de cast al zó divers was. Maar ik had natuurlijk best een zwarte regie-assistent kunnen aannemen. Dat zal me nooit meer gebeuren.”

Van Hove vindt een zwarte Queen Elizabeth I volkomen geloofwaardig en geen enkel probleem. “Hans Kesting speelde de rol van de homoseksuele Roy Cohn in ‘Angels in America’ met verve, maar hij kan ook als geen ander hetero’s spelen. De acteurs die de cowboys in de film en opera ‘Brokeback Mountain’ vertolken hoeven zelf geen homoseksuelen te zijn om die rollen goed te kunnen spelen. Shakespeare heeft tijdens zijn leven de oorlogen die hij in de Koningsdrama’s beschrijft niet meegemaakt en toch schrijft hij er heel beeldend over. Theater is het rijk van de verbeelding. Toen ik in 2003 Shakespeare’s ‘Othello’ regisseerde, speelde Hans de titelrol. Hij deed dat fantastisch. Toch zou ik hem nu niet meer kiezen voor die rol van de zwarte Venetiaanse generaal. Ik vind dat iedereen alles moet kunnen spelen en tegelijkertijd besef ik heel goed dat bepaalde groepen momenteel minder goed gerepresenteerd zijn en die moeten dus volop kansen krijgen.

“Dat het in de filmwereld nog niet zo ver is, heeft wellicht te maken met het feit dat film dichter tegen realisme aanligt, dichter tegen historische juistheid. Ik denk dat als ze nu in Hollywood een film over Ghandi zouden maken, dat ze dan niet meer een acteur met een westerse achtergrond zouden nemen, zoals ze destijds met Ben Kingsley deden. Er zijn ook goede Indiase acteurs die dat kunnen.”

Van Hove is ervan overtuigd dat er meer evenwicht moet komen, en dat een zwarte Elizabeth I straks in Hollywood geen probleem meer zal zijn. “Ook in de film gaat het helemaal geaccepteerd worden. Kijk naar de musical ‘Hamilton’. Een wit verhaal, gespeeld door zwarte acteurs. Dat is een totale trendbreuk. Zelfs de verfilming van Disney – let wel: Disney! – was een groot publiekssucces. Zwarte verhalen zullen steeds meer aan bod komen en dat is heel goed. En daarna zou het fenomenaal zijn als die verhalen en die van de witte mensen zich vermengen waarin huidskleur geen issue meer is.”

Een zwarte Wotan

In het witte Wagner-Bayreuth baarde de keuze in de jaren zestig voor de zwarte mezzosopraan Grace Bumbry in de rol van Venus in ‘Tannhäuser’ veel opzien. De iconische ‘zwarte Venus’ kreeg opvolging van bas-bariton Simon Estes die daar de titelrol in ‘Der fliegende Holländer’ mocht zingen. Die vreemde, spookachtige Hollander was één ding, maar voor oppergod Wotan kwam ­Estes, ondanks zijn fenomenale stem, niet in aanmerking.

“Dat vind ik ronduit belachelijk”, zegt Van Hove. “Dat getuigt van een enorme kortzichtigheid. Toen hadden we de hele beweging van Martin Luther King nota bene al meegemaakt. Een zwarte Wotan zou juist geweldig zijn.”

Dat een persoonlijkheid en operadiva als Jessye Norman absoluut niet de rol van Bess wilde zingen in Gershwins zwarte opera ‘Porgy and Bess’ vindt Bill T. Jones een prijzenswaardige daad van verzet. De zwarte, activistische danser, choreograaf en regisseur Jones zou dit jaar de hoofdgast en curator zijn op het Holland Festival. Jones wist niet dat Normans collega, de zwarte sopraan Leontyne Price, die eerst furore had gemaakt als Bess, vervolgens weigerde te debuteren aan de New Yorkse Metropolitan Opera in de rol van Aida, de Nubische slavin. Zij eiste eerst een andere, witte, hoofdrol en kreeg dat voor elkaar. Omdat ze niet om haar uitzonderlijke kwaliteiten als zangeres heen konden.

Jake Gyllenhaal (l) en Heath Ledger in ‘Brokeback Mountain’.

“Wat fantastisch van Leontyne Price”, zegt Jones. “En ze had gelijk. Had de Metropolitan Opera haar werkelijk niets anders te bieden dan deze Aida? Een staaltje van abject stereotiep casten. Ik ben opgegroeid met deze problematiek. Als je het met deze huidskleur wilt maken in de culturele wereld, dan moet je exceptioneel goed zijn. Tien keer ­beter dan je witte collega’s. Bij het ballet van Boston hadden ze ooit een gekleurde danser als prins in een van de balletten van Tsjaikovski. Hij was erg goed. Maar op het moment dat zijn rol overging naar een danser met blond haar, hoorde je in de wandelgangen meteen het commentaar dat er nu eindelijk een ‘echte’ prins op de bühne stond. Ook als de rol van Zwarte Zwaan in ‘Het zwanenmeer’ door een zwarte danseres werd vertolkt, gingen er wenkbrauwen omhoog. Alsof je tegen het klassieke, witte ballet zondigde.

“Juich ik de nieuwe maatregelen van de Oscar-organisatie daarom toe? Ik zal wel moeten. We hebben deze regels nodig, want we kunnen er niet van uitgaan dat het vanzelf gaat veranderen. Maar de eerste vraag die je zou moeten stellen is: ‘Waarom hebben we deze nieuwe regels überhaupt nodig?’ Het is duidelijk dat het tijd werd voor actie. In Amerika en Europa zijn racistische vooroordelen nog steeds aan de orde van de dag. Deze nieuwe regels zijn een product van dat systeem. Maar ik ben cynisch genoeg om er meteen bij te denken dat Hollywood natuurlijk een kapitalistische onderneming is. Producers weten inmiddels hoe ze de verschillende markten moeten bedienen – de homo’s, de latino’s en de zwarten. Door Netflix worden speciale series voor de zwarte community ontwikkeld om de simpele reden dat er geld aan verdiend kan worden.

Cate Blanchett als koningin Elizabeth I.Beeld Laurie Sparham

“Zijn er genoeg zwarte regisseurs? Ik weet het niet, maar dat is wel een relevante vraag. Artistieke teams zijn nog veel te wit. En met een ‘wit schuldgevoel’ daarover kan ik eerlijk gezegd weinig. Het gaat erom groen licht te geven aan ideeën, mensen, verhalen, ongeacht waar ze vandaag komen. En dat groene licht kan alleen gegeven worden door mensen die de macht en het geld hebben. Dus nogmaals, de nieuwe regels bij de Oscars zijn positief, maar we moeten oppassen dat het niet te mechanisch wordt. Kunst is namelijk nooit mechanisch. Als we niet verder komen dan het simpele constateren dat we in alle noodzakelijke vakjes een vinkje hebben kunnen zetten, dan wordt het te kunstmatig.

“De jongeren hebben de toekomst. In mijn dansgroep heb ik nu een jonge vrouw van Nigeriaanse afkomst, geboren in de VS. Zij zegt dat ze absoluut geen probleem heeft met haar huidskleur. Dat vind ik ongelofelijk, maar ook prachtig. Daar moeten we heen met z’n allen. Dat het niets meer uitmaakt. En daarom moet alles veranderen. Er moeten meer zwarte scriptschrijvers komen, meer zwarte regisseurs, meer zwarte producers. En dan moeten we vanuit die gelijkwaardigheid kijken of er een gemeenschappelijke grond is waarop we verder kunnen bouwen. Of we een gedeelde cultuur hebben. De wereld is aan het veranderen, en de nieuwe regels bij de Oscars zijn daar een mooi voorbeeld van, wat je er ook van vindt.”

Lees ook:

Wie een Oscar wil winnen, moet straks buiten de lijntjes kleuren. Is het medicijn erger dan de kwaal?

Omdat in Amerika de vertegenwoordiging van verschillende groepen voor én achter de camera een duwtje nodig heeft, kwam de Academy deze week met nieuwe diversiteitsrichtlijnen. Die gaan ver.

In deze tijd hoort een zwarte acteur Othello te spelen

In een stuk over racisme, ook al is het van Shakespeare en al vier eeuwen oud, luistert de kleur van de hoofdpersoon nauw. Daarom is het hoog tijd voor een zwarte acteur in de rol van Othello, vindt regisseur Daria Bukvić.

Magnifieke Otello zo zwart als roet

De eerste vraag die een regisseur zich vandaag moet stellen is: ‘Maak ik de Moorse generaal zwart?’ De Metropolitan Opera besloot onlangs de blackface af te schaffen. Na ruim een eeuw ging hun nieuwe Otello, de blanke Aleksandrs Antonenko, vorig jaar zonder zwarte schmink de bühne op. In Antwerpen was er wel zwarte schmink, maar het was bij Ian Storey opgebracht als een Afrikaans masker; delen van zijn gezicht waren onder zijn grijswitte haren gewoon blank.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden