Uitsnede uit de omslag van Cécile en Elsa, strijdbare freules.

Vreemde favorieten Zusterliefde

Een zus, is dat een last of een lotgenoot?

Uitsnede uit de omslag van Cécile en Elsa, strijdbare freules.

Wat lezen onze recensenten zelf graag? Laura van Baars, die alleen een broer heeft, is dol op boeken over zussen.

Hoe het is om een zus te hebben, ik zou het niet weten. Hoe het is om met een zus te leven, in één huis, op één kamer te slapen en je kleding te delen? Ik heb die ervaring niet. Hoe het is om heel anders van de ene zus te houden dan van de andere, ik zal het nooit echt begrijpen.

En ik zal gelukkig ook nooit meemaken hoe is het om een zus te verliezen. Nooit de ervaring hebben van Charlotte Brontë, die op een dag in 1849 een brief moet schrijven over het verlies van haar laatste zus Anne, zo kort na Emily: “Haar rustige christelijke dood heeft mijn hart niet verscheurd als Emily’s grimmige, eenvoudige, afstandelijke einde. Ik liet Anne naar God gaan en had het gevoel dat Hij recht op haar had. Emily kon ik haast niet laten gaan. Ik wilde haar vasthouden en ik wil haar nu terughebben. Anne leek zich vanaf haar jeugd al op een vroege dood voor te bereiden. Emily’s geest leek sterk genoeg om haar tot in de volle rijpheid van jaren te dragen. Ze zijn beiden weg, en arme Branwell eveneens, en nu heeft Papa alleen mij nog – de zwakste, onbetekenendste, minst veelbelovende van zijn zes kinderen. Alle vijf anderen zijn door de tering weggerukt.”

Laura van Baars Beeld Trouw

Ze durft het gewoon, uitspreken waarom je de ene zus terug wilt en de ander laat gaan! Als zusloze moet ik het hebben van zo’n mooie, huiselijke brievenbundel als ‘Verwoeste levens’ om een glimp op te vangen van de binnenwereld van een stel zussen, al is het een mazzel dat het hier wel om de talentvolle, fantasierijke Brontës gaat.

Ultiem cadeau of levenslange last?

Meestal moet ik mij verlaten op biografieën om inzicht te krijgen in een van de meest fundamentele relaties ter wereld waarvan je het geluk moet hebben ervoor geboren te worden. Ik heb drie dochters, en ik vraag me vaak af hoe dat straks zal gaan met ze. Dezelfde opvoeding, maar zo verschillend van temperament. Hebben we hen als ouders elkaar als ultiem cadeau gegeven of juist opgezadeld met een levenslange last?

Als ze meiden worden zoals Cécile en Elsa de Jong van Beek en Donk, over wie Elisabeth Leijnse zo’n prachtige biografie schreef, dan zou ik als moeder aanvankelijk heel trots zijn. Deze ‘strijdbare freules’ werden pioniers in de vrouwenbeweging, Cécile als auteur van de feministische roman ‘Hilda van Suylenburgh’ en Elsa als eerste vrouwelijke rechtenstudent in Nederland. De zussen steunden elkaar, inspireerden elkaar. Hun band is hechter dan die met een vriendin ooit kan zijn. Dat is precies waar de jaloezie van een zusloze als ik ’m in zit.

Maar dan. De fase die de Brontës helaas niet echt bereikt hebben, halen de meeste zussen natuurlijk wel: verhuizen, werken, gezinnen stichten. En als ik mijn zussenboeken overzie, dan raken de dames daar in de gevarenzone. Bij Cécile en Elsa speelde geld bijvoorbeeld een verstorende rol. Rijk geworden door haar huwelijk met een Haagse vastgoedmagnaat, blijft Cécile Elsa (die trouwt met de armlastige componist Alphons Diepenbrock) altijd financieel onderhouden. Cécile kan zo de baas blijven spelen. En dan hebben we het nog niet eens over de veranderende denkbeelden van de zussen, die onder invloed van de naderende Tweede Wereldoorlog bij Cécile steeds fascistischer en antisemitischer werden.

Troostrijk is wel, en daar zit ’m natuurlijk ook het begeerlijke van de zussenrelatie, is dat Cécile en Elsa zich ondanks al hun tegenstellingen aan elkaar geklonken blijven voelen. Onverbrekelijk, tot aan het bittere einde. Hoewel ze andere afscheidsbrieven dicteerde, schreef Elsa op haar sterfbed met de hand de laatste aan Cécile.

Beeld Trouw

Cécile en Elsa. Strijdbare freules
Elisabeth Leijnse
De Geus; 638 blz. € 17,99

Tip 1, vetes

Onmogelijk samen te vatten, maar saai zijn de zes onsympathieke Britse zussen Nancy, Pamela, Diana, Unity, Jessica en Deborah Mitford niet. De vetes tussen en rond de dames hebben al veel boeken opgeleverd. Deze van Mary Lovell zou de beste zijn. Nancy was schrijfster. Haar drie jongere zussen waren overtuigde fascisten en Jessica was een fanatiek communist. 

Beeld Trouw

The Sisters. The Saga of the Mitford Family
Mary S. Lovell
Norton & Co.; 640 blz. € 19,99

Tip 2, moed

Zussenliefde van de allerhoogste orde is die van Janny en Lien Brilleslijper, twee Nederlandse Joodse vrouwen die samen de grootste moed en overlevingskracht weten op te brengen in het verzet, de onderduik en de kampen. Roxane van Iperen schreef er een hartverscheurend boek over dat terecht zijn weg naar het grote publiek al gevonden heeft.

Beeld Trouw

’t Hooge Nest
Roxane van Iperen
Lebowski; 384 blz. € 21,99

Tip 3, huisleven

Ellen Nussey is de sleutelfiguur voor al die biografieën die er verschenen over de gezusters Brontë: aan deze vriendin schreef Charlotte Brontë talloze brieven op basis waarvan we ons nu een goed beeld kunnen vormen van hun huiselijk leven. Deze brievenbundel is misschien een grotere aanrader dan een dikke biografie. De Brontë’s spreken recht uit het hart.

Beeld Trouw

Verwoeste Levens. Een selectie uit de brieven
De gezusters Brontë
Vert. Ria Loohuizen Privé-Domein
Arbeiderspers; 196 blz. € 20,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden