null Beeld

TaalTon den Boon

Een zoen is eigenlijk een offer

Vandaag precies een eeuw geleden werd Alexander Bernard (Lex) van Praag (1921-2005) geboren. Hij werd in 1943 – als verzetsman – opgepakt door de Duitsers en overleefde zes concentratiekampen. In 1982 debuteerde hij onder het pseudoniem Hellema met Langzame dans als verzoeningsrite: een reeks verhalen, situatieschetsen eigenlijk, over de gruwelijkheden van de Tweede Wereldoorlog.

‘Wie hier literatuur van maakt is een zwijn’, schreef hij als motto (en zelfverwijt) boven een van de verhalen, maar ook in zijn latere negen romans en verhalenbundels zijn de kampervaringen en de oorlog nooit ver weg.

Ondanks positieve kritieken is Hellema nu wat je noemt ‘een vergeten schrijver’. Een ten onrechte vergeten schrijver, zou ik liever willen zeggen, maar als het op de vergetelheid aankomt, is de geschiedenis – ook de literatuurgeschiedenis – nu eenmaal onverbiddelijk. Wel worden de moralistische aforismen uit zijn werk soms nog geciteerd. Een kenmerkend voorbeeld daarvan is: ‘Men moet het kapitalisme omarmen en daarmee de hoop op een betere wereld opgeven’.

Zondebok

Het woord verzoeningsrite uit de titel van Hellema’s debuut verwijst naar het offerritueel op Jom Kipoer, zoals beschreven in het Bijbelboek Leviticus (hs. 16). Op die ‘Grote Verzoendag’ wordt een door het lot bepaald bokje geofferd, terwijl een ander bokje (de ‘zondebok’) symbolisch wordt beladen met de zonden van het volk om vervolgens de woestijn in te worden gestuurd (waar hij mogelijk ten prooi valt aan de duivel Azazel).

Zowel het eerste deel van Verzoendag als van verzoeningsrite gaat terug op het woord zoen, dat kus betekent, maar oorspronkelijk verwees naar een gift die iemand schonk als schadevergoeding of genoegdoening. Zoen gaat dan ook terug op een Germaanse taalvorm met de betekenis offer.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden