Review

Eén wereldethos begint bontEmeritus Hans Küng wijdt zich aan klemmende kwestie

Deze week nam de Zwitserse theoloog Hans Küng afscheid van zijn Oecumenisch instituut in Tübingen (D); hij wil zich in zijn emeritaat verder wijden aan de interreligieuze ethiek, het thema waar hij de laatste jaren zijn hart aan verpandt, getuige mede het boek 'Ja, zum Weltethos'. Hans Küng (Hg), Ja, zum Weltethos, Perspektieven für die Suche nach Orientierung. München (Piper Verlag), ¿47,60

H. M. KUITERT

Door dat alles heen is hij sedert 1990 bezig met een aantal publikaties over wat hij een wereldethos noemt. Daarover gaat ook het onlangs verschenen Ja zum Weltethos, een boek waarvan hij het redacteurschap op zich heeft genomen.

Het sluit aan bij een verklaring die het Parlement der Wereldreligies in 1993 heeft aangenomen. Dit heeft toen een aantal concrete inspanningsverplichtingen geformuleerd die de deelnemers zagen weggelegd voor de wereldreligies. Die komen neer op één grondregel: mensen als mensen behandelen, uitwaaierend in vier handelingsaanwijzingen, te weten: geweldloosheid, solidariteit, tolerantie en gelijke rechten voor man en vrouw. Ik beperk mij tot de sleutelbegrippen van de vier aanwijzingen.

Prominenten

Wat Küng nu doet in dit boek is aan een aantal prominenten uit de wereld van religies het woord geven om, zeg maar, het project van een wereldethos steun te verlenen. Wat vinden ze ervan en wat doen ze ermee.

Deze aanpak levert een bundel op met bijdragen, veel bijdragen overigens, die op elke bladzij het tekort en het tegoed van de bundel demonstreren. Het tegoed bestaat in de persoonlijke stellingname van de prominenten (Desmond Tutu, Rigoberta Menchu, Teddy Kollek, kroonprins Hassan van Jordanië, ik noem maar een paar namen).

Het tekort is daarmee meteen gegeven: ieder spreekt vanuit de religieuze achtergrond waarin hij of zij thuishoort, maar het blijft een persoonlijk standpunt. Een doorsnee van het ethos van de zo verschillende wereldreligies krijgen we er echter niet mee. Maar Küng zal gedacht hebben dat je toch ergens moet beginnen, dus waarom niet bij mensen die voldoende gewicht hebben om in hun eigen leefwereld van invloed te kunnen zijn.

Geen minimummoraal

Dat is de functie dus die de bijdragen moeten vervullen. Maar wat is een wereldethos, hoe komt dat er en welke dienst kunnen prominenten aan de totstandkoming ervan bewijzen? Met wereldethos wordt niet een soort nieuwe geconstrueerde minimum-moraal bedoeld, we (Küng en het Parlement der Wereldreligies samen) zoeken veeleer de religies bewust te maken van die normen en waarden in eigen boezem, die minimaal nodig zijn om de wereld in vrede te kunnen laten leven. Het voortbestaan van onze wereld staat met deze zoektocht op het spel; dat maakt het volgens Küng zo klemmend. Hij heeft gelijk.

Als je erbij optelt dat religies even vaak catastrofes over de mensheid hebben gebracht als zegen, is het nog zo gek niet om bij de religies te beginnen. Zouden zij niet de eerste kunnen zijn om haat en verdelgingswoede te kunnen afzweren?

Komt zo'n wereldethos er? Niemand weet het. Küng ziet hoop, ziet het streven naar een wereldethos (in de bovengenoemde zin) zelfs als de keerzijde van de menselijke hoop op de toekomst: waar het een is, is het andere ook. De bijdragen in de bundel steunen hem, indien niet in zijn hoop, dan toch in zijn streven, en in zijn toewijding aan de zaak. Voor zover het om joden, christenen en oosterse religies gaat, doet elke auteur zijn best in zijn eigen traditie aanknopingspunten te vinden voor de grondbeginselen van het wereldethos. Bij tijden ontroerende literatuur vanwege de welwillendheid. En moet alles niet daar beginnen?

Allemaal rooms

De tegenspraken zijn er natuurlijk ook. Het minst enthousiast is kardinaal Bernardin, aartsbisschop van Chicago. Een wereldethos is volgens hem niet meer dan een experiment, dat - ondanks de verwachtingen van Küng - nog in het stadium van een hypothese verkeert en - als ik hem goed begrijp - ook wel niet veel verder zal komen. Want de basis van alle moraal is Gods genade en daar weet niet iedereen van. Bovendien is de bron van de morele autoriteit niet overal dezelfde, om maar te zwijgen van de handelingsaanwijzingen. Komt er ooit een grootste gemene deler, dan mag je God op je blote knieën danken. Maar in feite ziet Bernardin daarvan niets komen. Hij legt keurig de hoofdzaken van de rooms-katholieke leer aan de anderen uit, met alle specialiteiten die daarbij horen (geen homosexualiteit, geen euthanasie). De beste weg naar een wereldethos is dat we allemaal rooms worden. Desondanks, het blijft een aardige prestatie van Küng dat hij Bernardin zo ver kreeg om mee te werken aan de bundel.

Mijn prijs krijgt Carl Friedrich von Weizsücker, de natuurwetenschapper. De geschiedenis van de mensheid is een onvoltooide beweging, die zich de laatste eeuwen, dank zij de Verlichting, eenparig versneld voortzet. Waarheen we onderweg zijn is onzeker, we weten het eenvoudig niet. Het houdt in dat ook de religie onvoltooid is, we weten evenmin waar zij naar toe gaat. De traditionele vormen ervan, met name die in de christelijke wereld, brokkelen af of liever verbrokkelen en worden met vervangende religiositeit aangevuld. Dat kan tot van alles leiden, behalve als we aan twee dingen trouw blijven: religie kan de volgende stap alleen maken als ze de Verlichting (lees: de moderne wereld) ernstig neemt, en de Verlichting zal, als ze verder wil komen, de religie serieus moeten nemen. Een wijze raad, goed genoeg om ermee te besluiten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden