Een ware veelvraat

Zijn eerste kunstwerk kocht Dirk Hannema op 14-jarige leeftijd. Er zouden er nog 3000 volgen: een smakelijke rijstebrijberg.

Ooit leidde oud-museumdirecteur Dirk Hannema eenieder die in zijn kunst geïnteresseerd was, door de collectie in zijn mooie Overijsselse kasteel. Dat moeten bijzondere gelegenheden zijn geweest. De verzameling was onoverzichtelijk groot (tegenwoordig zo’n 3000 objecten) en bijzonder van aard. Zo beweerde Hannema dat hij over maar liefst zes authentieke schilderijen van Johannes Vermeer beschikte. Ook zijn Emmaüsgangers beschouwde hij als een echte Vermeer, ook al was in 1948 aangetoond dat het doek ruim tien jaar eerder door Han van Meegeren was geschilderd. Hannema had het werk voor de Tweede Wereldoorlog voor Museum Boijans in Rotterdam aangekocht.

Als veelzijdig verzamelaar bewees de oud-museumdirecteur over een markant karakter te beschikken. Hannema had een volslagen eclectische smaak. Hij was als verzamelaar even gek op een hindoeïstisch beeld als op een schilderij van Lucebert, achtte een model van de Italiaanse neoclassicist Antonio Canova gelijkwaardig aan een stoel van H.P. Berlage, en een fauvist als Jan Sluijters van hetzelfde kaliber als een Chinees Tang-paardje.

Dirk Hannema (in 1984 overleden) heeft zijn verzameling nagelaten aan een naar hem en zijn familie genoemde stichting in zijn laatste kasteel Het Nijenhuis in het bij Zwolle gelegen Heino. De verzameling, nu voor het publiek opengesteld, is verdeeld over de twee koetshuizen – die ook wisseltentoonstellingen bieden – en het eigenlijke kasteel, dat aanvankelijk slechts incidenteel toegankelijk was.

Weinigen hebben ooit de complete collectie overzichtelijk bijeen gezien, ook al doordat de ruimte in Heino veel te klein was en er later moest worden uitgeweken naar verschillende depots. Mede door dit ruimtegebrek heeft Het Nijenhuis een uitbreiding gekregen in Museum De Fundatie aan de rand van de Zwolse binnenstad, waar zowel Hannema’s kunst als eigentijdse werken met een Overijssels accent te zien zijn.

Nu De Fundatie volop aan het warmdraaien is, leek het een mooie gelegenheid om met een overweldigende presentatie andermaal belangstelling voor de rol van Hannema als kunstvergaarder te wekken. In rijen van vier, vijf werken hoog, hangen de Hannema’s op volgorde van aankoop in de twee grote bovenzalen. Te beginnen met een intiem landschapje van een nog romantisch schilderende Jongkind dat hij als 14-jarige aankocht. In de omringende kabinetten staan kleine sculpturen (Hannema stamt uit een tijd dat er nog sprake was van plastieken), zoals de voorstudie van Canova (1757-1822). Het terracotta beeldje, dat een idee moet geven van diens latere grafmonument voor de moeder van Napoleon, is de enige sculptuur van de beroemde beeldhouwer in Nederlands openbaar bezit.

De presentatie in De Fundatie mag dan een chronologisch verloop kennen, veel inzicht in Hannema’s aankoopgedrag biedt ze niet. Zijn smaak was gewoon te wijdlopig om er grip op te krijgen. Toch duikt in deze smakelijke rijstebrijberg hier en daar de persoonlijke voorkeur van Hannema op. Eclectisch is hij niet alleen naar tijd, techniek en discipline beoordeeld, ook de heersende trends tijdens zijn leven weerspiegelen zich in zijn aankooplust. De groep fauvisten en expressionisten is bijvoorbeeld aardig representatief voor het tijdsbeeld, zeker als je naar Sluijters, Gestel, Van Hell, Kruijder en Chabot en de Belgen Permeke, De Smet en Van den Berghe kijkt.

Hetzelfde kun je van de vroege Nederlandse abstracten zeggen, te beginnen met een gevoelsvol landschap van Mondriaan en eindigend bij een van die nauwelijks meer herkenbare landschappen van Bart van der Leck. Voeg daar een omstreden, maar pittig geschilderde Van Gogh (een Parijs’ stadsgezicht met de Moulin de la Galette op Montmartre) aan toe ,en een overeenkomst met die andere grote verzamelaar Hélène Kröller-Müller dient zich aan. Van haar kun je echter wel zeggen dat haar verzameling een duidelijke richting insloeg.

Bij Hannema is daar met de beste wil van de wereld geen sprake van. Neem nu Cobra, een stroming die kort na de oprichting eind jaren veertig snel door Hannema werd getraceerd. Met Asger Jorn, Karel Appel, Lucebert en Corneille is Cobra in de collectie Hannema-de Stuers mooi vertegenwoordigd. Maar ook dan treft het hevige contrast met werken van schilders die zich in woord en daad juist tegen deze verf-orgieën kantten, zoals Willink, Wichmann en Van Leusden. Wichmann valt bij Hannema nog te verklaren – beiden waren niet vrij van Duitse sympathieën, Hannema werd kort na de oorlog zelfs geïnterneerd, maar na een proces vrijgesproken – maar de fijnschilder Willink detoneert in elk willekeurig ensemble dat je in De Fundatie voor ogen kunt krijgen.

Kun je bij zo’n spektakel nog verrassingen verwachten? Jazeker, die zijn er in overvloed. De al eerder genoemde zeldzame Canova hoort ertoe, maar in het rijtje favorieten dat het museum zelf samenstelde, bevinden zich ook schilders als Bernardo Strozzi, J.M.W. Turner, Jürgen Ovens en Allessandro Magnasco naast enkele beelden van Degas (de impressionist) en Bernini. Het schilderij van Ovens, een kleine maar zeer verzorgde meester uit de 17de eeuw, werd door Hannema nog aan Vermeer toegeschreven.

Strozzi komt voort uit de Venetiaanse schilderschool aan het begin van de 17de eeuw. Hij brengt de ontmoeting van Christus en de Samaritaanse vrouw bij de bron in beeld, waarbij hij beide figuren in een uiterst stemmig Titiaans rood hult. Fundatie’s eigen favoriet Magnasco is een verhaal apart: deze in Nederland nauwelijks bekende Italiaan hield er een heel eigen manier van schilderen op na die hem van verre herkenbaar maakt: nerveuze verfstreken worden ingezet om zowel het ritme in de voorstelling te bepalen als om door middel van hoge lichten accenten te geven. Genoeg redenen dus om een behoorlijk dagdeel in het museum door te brengen, waarbij je als bonus dan nog naar Het Nijenhuis in Heino kunt gaan, om je te verwonderen over Hannema’s ’Vermeers’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden