Een voorstelling over de Groningse gasproblematiek: ‘Er valt veel te lachen en dat geeft lucht’

Trudi Klever en Paul R. Kooij in een scène uit GAS Beeld Reyer Boxem

Het is een van de grootste drama's van ons land: de Groningse gaskwestie. Stof voor theater, vindt Toneelgroep Jan Vos, die de geschiedenis van hoopvol oppompen tot aardbevingen vertelt vanuit het perspectief van één familie.

De inspecteur van de Nederlandse Aardolie Maatschappij (Nam) staat met zijn opschrijfboekje het hotel te bekijken. "U had geloof ik nog een schade?", vraagt hij de eigenaar. "Ja, in de voorgevel, schuin boven de deur." De inspecteur ziet het al: hier is een verkeerd soort latei gebruikt. Niks aardbevingsschade, de draagconstructie is het probleem, zegt hij, de eigenaar in machteloze woede achterlatend.

Groningers zullen deze scène herkennen: velen in de provincie kennen wel iemand die heeft meegemaakt dat de aardbevingsschade aan zijn huis door de Nam werd gebagatelliseerd.

Voor Tjeerd Bischoff, schrijver van het toneelstuk 'GAS', dat Toneelgroep Jan Vos vanaf deze maand speelt, is het kenmerkend voor wat zich in Groningen afspeelt. "De verantwoordelijkheid nemen voor je daden, daar zijn mensen slecht in. Ook de Nam en de staat hebben de verantwoordelijkheid voor die bevingen heel lang weggewuifd."

De cast van GAS repeteert met regisseur Jeroen van den Berg in een rommelige kas in Utrecht. Schrijver Tjeerd Bischoff kan er wel even tussenuit om te praten, omdat hij alleen een klein rolletje heeft als journalist en vlogger.

De afgelopen maanden heeft hij zich ook een beetje journalist gevoeld, vertelt hij, omdat hij ter voorbereiding op het schrijven van het stuk tientallen mensen heeft gesproken over de gasproblematiek. Sommigen waren inmiddels arbeidsongeschikt van kwaadheid.

De tragiek ligt kortom voor het oprapen in Groningen. Interessante materie voor Toneelgroep Jan Vos, die met 'Mansholt' en 'Koning van het grasland' al eerder actuele problemen van gewone Groningers en Friezen op het toneel zette.

Hoop

Groningers waren begin jaren zestig vol hoop over wat het gas de provincie zou brengen. Maar eind jaren zeventig bleek het economisch gewin nog altijd minimaal. Terwijl het gas werd opgepompt, gingen in de provincie fabrieken dicht. De werkloosheid groeide en communisten, studenten en welzijnswerkers organiseerden het eerste verzet: 'Groningen geen wingewest'.

Jarenlang kon onbelemmerd fossiele brandstof worden opgepompt en toen opeens begon de aarde te beven. Hoe dramatisch wil je het hebben? Nu voelen de Groningers zich helemaal de pineut. Zeker sinds de beving in Huizinge van 2012 leeft het gevoel dat er over de rug van de Groningers geld wordt verdiend, weet Bischoff. "De winning van gas moest omlaag voor de veiligheid, adviseerde het Staatstoezicht op de Mijnen toen. In plaats daarvan is de winning juist omhoog gegaan. Dat zit heel veel Groningers dwars. Toen wij hier in 2014 'Mansholt' speelden, voelden we dat sentiment sterk. Wij dachten: we moeten die mensen een hart onder de riem steken door er een toneelstuk over te maken."

In het stuk GAS draait het om hotel Boelens in Hoogezand-Sappemeer. Vanaf begin jaren zestig volgen we eigenaar Andries Boelens, zijn dochters Bette en Aukje en kleindochter Okke, en de vele gasten van het hotel. Het is een trefplaats voor actievoerders en Nam-directeuren, voor communisten en liberalen. De hele gaskwestie speelt zich in het klein af in het hotel, vanaf de hoopvolle jaren zestig tot de deceptie van nu.

Om aan de hand van de personages de verschillende kanten van de kwestie van het Groningse gas waarheidsgetrouw neer te kunnen zetten, sprak Bischoff niet alleen met boze bewoners, maar ook met juristen, welzijnswerkers en instanties, zoals de Nam, het Centrum Veilig Wonen, de Nationaal Coördinator Groningen, GasTerra en de mensen van het Gasberaad.

Janken

Bischoff: "Ik wil altijd alle kanten van het verhaal horen en begrip krijgen voor alle partijen, omdat een verhaal over goeierikken en slechterikken oninteressant is. Maar in deze kwestie ben ik geradicaliseerd, het lukte steeds minder om begrip op te brengen voor alle partijen. Ik vroeg de voorlichters van de Nam: geef me je beste verhaal. Dat viel me enorm tegen. Ik begrijp dat Nam-inspecteurs zich ook slecht behandeld voelen door burgers, omdat er soms onterechte schades worden opgevoerd. Maar er is bij deze mensen weinig verantwoordelijkheidsgevoel tegenover de schade die het boren naar gas heeft aangericht. Je kunt wel zeggen: 'We doen ons best', maar in de praktijk worden mensen keihard afgescheept. Sommigen zitten arbeidsongeschikt thuis door de machteloze woede. Anderzijds heb ik ook gehoord dat Nam-inspecteurs langs de kant van de weg staan te janken na zo'n inspectie."

Al speurend ontdekte Bischoff dat er een geheime wereld achter het gasprobleem schuilt, waarin Esso en Shell het voor het zeggen hebben. De overheid bemoeit zich er niet mee, stelt geen ethische kaders, aldus Bischoff.

"In Groningen zie je wat er gebeurt als je twee multinationals hun gang laat gaan. Ik heb niet kunnen achterhalen hoe het kan dat de winning omhoog ging na het advies om die omlaag te brengen. Dat is een meedogenloos besluit geweest. Een anonieme bron vertelde me dat een hoge ambtenaar van Financiën dat afgedwongen heeft, omdat anders het begrotingstekort boven de Europese norm dreigde uit te komen. Daar zou een parlementaire enquête naar moeten worden gedaan. Mij gaat het in de eerste plaats om een mooie toneelvoorstelling, maar ik zou het niet erg vinden als dit stuk eraan bijdraagt dat zo'n enquête er komt."

Al is duidelijk waar zijn sympathie ligt, Bischoff wilde niet dat het stuk een politiek pamflet werd. "Ik heb dat grote maatschappelijke conflict daarom binnen één familie ondergebracht. De familieleden vertegenwoordigen verschillende en wisselende posities, zodat er een loyaliteitsconflict binnen de familie komt."

Het loopt niet goed af. "Als je bij de Groningers thuiskomt, merk je hoeveel kwaadheid daar zit. Het is eigenlijk een wonder dat er nog geen ongelukken zijn gebeurd. Dat gebeurt bij ons wel, daar is toneel voor."

Bischoff hoopt dat de Groningers er nog zin in hebben om in Ten Boer, precies boven een gasbel, naar het stuk te komen kijken. "Het is voor hen een heftig onderwerp, maar de voorstelling is ook een komedie. Er valt veel te lachen en dat geeft lucht."

'GAS, het verhaal van een vluchtige bodemschat' van Toneelgroep Jan Vos speelt tot 30 december in Ten Boer en Zuidlaren in een speciaal gebouwde ruimte op locatie. Info: www.toneelgroepjanvos.nl

Lees ook:

Een warm huis dankzij waterstof? Delftse studenten zijn proefkonijn tijdens experiment

‘Groene’ waterstof kan in de toekomst huizen verwarmen zonder dat er aardgas aan te pas komt. Maar werkt het wel? In Delft en Rozenburg beginnen ze ermee.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden