'Een verboden vrucht is vaak een product van de eigen geest'

Beeld thinkstock

Verboden vruchten is het thema van de Boekenweek, die vanavond begint met het Boekenbal. Als dat maar goed gaat. Joke van Leeuwen, Jaap Goedegebuure en Hanna Bervoets over hun verboden vruchten.

Lezen voor je lol, daar was geen sprake van in het huis van de steil calvinistische grootmoeder van Jaap Goedegebuure. Dus las hij stiekem. Goedegebuure hield er onlangs de Bert van Selmlezing over aan de Universiteit Leiden, niet toevallig getiteld: De Verboden Vrucht. Waaraan merkte u dat lezen voor uw plezier eigenlijk niet de bedoeling was?

"Het overkwam mij als achtjarig jongetje, toen ik voor een paar maanden onder mijn grootmoeders hoede werd geplaatst. Dat was in Tholen, Zeeland, echt de biblebelt dus. Mijn grootmoeder was van de Gereformeerde Gemeente en bij haar thuis gold de regel: wie wil eten moet ook werken. Er was maar één boek en dat was Het Grote Boek, oftewel de Bijbel. Lezen voor je plezier paste niet in die levensbeschouwing. Dat zag ze als een soort ijdelheid. Romans, dat leidde maar af."

Toch kon u het lezen niet laten. Juist bij uw grootmoeder proefde u van de Verboden vrucht.

"Ik dook weg op zolder en vond daar, in een kastje, 9 roodleren gebonden boekjes. Het waren onder andere verhalen over de drie musketiers van Alexandre Dumas, achtergelaten bij mijn grootmoeder door mijn oud-oom, die een beetje de flierefluiter van de familie was. Hij las dit soort lichtzinnige boeken graag. Ik raakte totaal verslaafd aan 'De Drie Musketiers'. Soms was ik onvindbaar, dan zat ik in de kast Dumas te lezen."

Nam u het uw grootmoeder kwalijk?

"Het niet mogen lezen streek me tegen de haren in. Ze wist me op te zadelen met een geweldig schuldgevoel. Maar dankzij andere opvoeders, mijn ouders, onderwijzers en leraren heb ik toch leren inzien hoe belangrijk het is om kennis en inzichten te vergaren met behulp van het geschreven woord."

Hoe is dat tegenwoordig? Voelt lezen nog steeds als iets stiekems?

"Het is nog altijd niet vanzelfsprekend voor veel mensen. Ik probeer regelmatig een boek te lezen in de stiltecoupé maar dat lukt niet altijd omdat sommige medepassagiers het niet kunnen laten om herrie te maken. Als ik ze daarop aanspreek en vertel dat ik wil lezen, vinden ze dat maar eigenaardig. Toen ik nog aan de universiteit werkte en boeken las onder werktijd voelde dat wel eens ongemakkelijk. Ik ben nu gepensioneerd, dus niemand kan me nog wat, maar nog altijd denk ik soms: mag het wel?"

Jaap Goedegebuure, Literatuurcriticus bij Trouw. Beeld Lisette Boxel
Hanna Bervoets Schrijver, journalist en columnist Beeld ANP Kippa

Wat was voor u een verboden vrucht? Hanna Bervoets: "Ik kan me niet herinneren dat ik op cultuurgebied ooit iets niet mocht zien, lezen of horen. Ik keek hooguit stiekem 'Vrouwenvleugel' als kind - mijn moeder vond dat niet realistisch genoeg maar ik was gefascineerd door al het drama en intrige in de vrouwengevangenis. Een moderne verboden vrucht, voor mezelf en ik denk veel mensen, is Facebook, of eigenlijk: het te lang omlaag scrollen op social media platforms. Uit onderzoek blijkt dat ons brein getriggerd wordt door anticipatie op het onbekende - we scrollen dus niet omdat we het leuk vinden wat we zien, maar omdat we onbewust hopen op iets moois; iets wat misschien nooit komt. Dat maakt dat gescroll verslavend, maar ook leeg."

Is een verboden vrucht een verrijking in het leven of een beperking?

"Een verboden vrucht is vaak een product van de eigen geest. De mens is vaak haar eigen scheidsrechter; we leggen onszelf van alles op - uiteindelijk ben je het zelf die bepaalt wat, binnen de grenzen van de wet, een verboden vrucht is. Denk aan het liefhebben van iemand die volgens onze culturele normen niet beschikbaar is, of het genieten van zogenaamd zondige dingen als seks, veel eten, veel niksen. Uiteindelijk is leven niets anders dan het constant afwegen van wat we onszelf toestaan. Soms is het goed jezelf iets te verbieden, maar net zo vaak is zo'n persoonlijke verboden vrucht een belemmering, omdat het ontwikkeling in de weg zit: wie nooit van de verboden appel eet, gaat ook nergens heen - wie weet hadden Adam en Eva zich helemaal doodverveeld wanneer ze nu nog in het Paradijs ronddoolden."

Is het een dankbaar thema voor een schrijver?

"Je kan er alle kanten mee op. Ik zie deze Boekenweek allerlei gelegenheidsuitgaven uitkomen over overspel, seks en zelfs homoseksualiteit: vooral dat laatste zou toch niet meer met 'verboden' geassocieerd moeten worden? Ik vind het ook een beetje truttig om verboden vruchten direct aan seks te verbinden: zolang fysieke intimiteit met wederzijdse instemming gebeurt is er niet zoveel 'verbodens' aan. Toch vind ik het een goed thema, omdat het aanmoedigt na te denken over wat verboden vruchten zijn en wie dat bepaalt - is dat cultuur, ben je dat zelf, is het je omgeving?

"En krijgt elke cultuur de verboden vruchten die het verdient?"

Auteur, dichter, illustrator en cabaretière Joke van Leeuwen Beeld anp

"In mijn jeugd schreef iemand een werkje dat bij mijn ouders in de boekenkast stond en, als ik het me goed herinner, 'Kan mijn dochter dit boek lezen?' heette", vertelt Joke van Leeuwen. "Het beoogde verderfelijke invloeden in te dammen, maar maakte zeer nieuwsgierig, vooral omdat de titel suggereerde dat er voor zonen geen probleem was. Eva zou uit een rib van Adam zijn gemaakt. Vrouwen en meisjes werden gecategoriseerd als 'zuiver' of 'onzuiver' en intussen werd vooral moeilijk gedaan over hun eigen seksuele en andere kracht, die hen zelfs in bepaalde culturen letterlijk werd en wordt ontnomen. Wie vaardigt een verbod uit en aan wie. Oorspronkelijk leidde de verboden hap die Eva nam juist tot kennis van goed en kwaad. Met onwetendheid schrijf je geen boeken.

"Toen ik vijf was, waren kersenbonbons een verboden vrucht. Ze zagen er heerlijk uit, maar ik kreeg er geen. Ooit nam ik er stiekem een uit de doos en even later spuugde ik het bittere goedje uit boven de prullenbak. Er was kennis opgedaan."

Das Mag mag toch

Eerst mochten ze niet, maar nu mogen ze toch. Das Mag-auteurs Lize Spit en Jelle Brandt Corstius zijn alsnog uitgenodigd voor het Boekenbal vanavond. Dat laat de kleine uitgeverij via twiiter weten. Aanvankelijk mocht Das Mag niet naar Paradiso (waar het Boeoenbal dit jaar wordt gehouden) omdat de uitgeverij geen lid is van het CPNB, de Stichting Collectieve Propaganda voor het Nederlandse Boek. Volgens Das Mag-uitgever Toine Donk heeft de CPNB na alle commotie rond de weigering nu 'met smoezen de twee toch verwelkomd'. Ook Das Mag-auteur Walter van den Berg mag naar verluid naar binnen, zij het via een andere weg. Hij kreeg als genomineerde een kaartje van de organisatie van de Libris Literatuurprijs, waar de roman van Van den Berg voor genomineerd is.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden