null Beeld
Beeld

BoekrecensieVerhalen

Een spannend spel met ons selectieve geheugen

De wereld door een Amerikaanse of Amsterdamse bril: Oostenrijker Robert Menasse fileert de herinnering.

Annemieke Hendriks

‘Ik was gelukkig toen John F. Kennedy werd doodgeschoten. Deborah was ontsteld. “Hoe kun je zoiets zeggen?” Ze had net een kind verloren (...)’.

De verteller blikt, weer zoveel jaren ­later, op beide gebeurtenissen terug. Toen Kennedy werd vermoord was hij als kind domweg ­gelukkig, omdat zijn ouders nog bij elkaar waren. En met Deborahs latere ­miskraam heeft hij andermaal geluk gehad, want hij wilde geen kind met haar.

Dit begin van het titelverhaal uit zijn boek De Amerikaanse bril en andere verhalen is typisch Robert Menasse: dwars, intro­spectief en pakkend. De Oostenrijkse top­auteur (Wenen, 1954) laat een tiental vertellers, in wie hij zelf doorschemert, herin­neringen ophalen aan vermeende ijkpunten in hun ­leven. Of dat nu wereldgebeurtenissen zijn (de putsch in Allendes Chili, de val van de Muur) of vormende privé­belevenissen: de herinneringen eraan zijn vaak banaal en o zo bruikbaar. Zie de sneer naar ­Deborah.

Menasse lust wel pap van dit thema

IJkpunten zijn ze minder. Herinneringen veranderen met je stemming en situatie. Dit is misschien de kerngedachte van De Amerikaanse bril. Menasse lust wel pap van dit thema, en behandelt het aangenaam vilein en vol zelfspot. Het boek is al in 2009 als Ich kann jeder sagen in het Duits verschenen. Dat de verhalen nu in het Nederlands zijn gebundeld is te danken aan Menasses vasthoudende vertaler Paul Beers. Het is ook diens vondst om twee versies van het titelverhaal, uit verschillende ­jaren, op te nemen. Ook die titel komt trouwens van Beers.

Daardoor zie je heel goed wat Menasse beoogt: twijfel kweken aan het herinneren. De andere versie van De Amerikaanse bril begint zo: ‘Ik ben de eerste in mijn familie die zich niet kan herinneren waar hij zich precies bevond en wat hij deed op het moment dat hij hoorde dat John F. Kennedy was vermoord’. In beide verhalen is moeders Amerikaanse sixtieszonnebril ‘met ja­loe­zieën’ tussen alle onrust het vaste ­baken. De echte Ma Menasse siert met die bril ook de omslag.

Wat wil je je herinneren en wat juist niet?

De Tweede Wereldoorlog schemert in veel van de verhalen door. Ook bij dit thema voegt Menasse een spannend spel toe met ons zo selectieve geheugen. Wat wil je je herinneren en wat juist niet? Een hoogtepunt hiervan is het verhaal ‘Het einde van de hongerwinter’, dat zich in Amsterdam afspeelt. Een Duits-joodse familie blikt terug op een bizarre situatie: men heeft in het apenhuis van Artis de oorlog overleefd.

Het verhaal kan de lezer bekend voor­komen. Het is, net als sommige van de andere, ooit in een Nederlands literair tijdschrift gepubliceerd, in dit geval De Revisor in 2007. Robert Menasse leefde toen deels in Amsterdam. Hij heeft de situatie niet geheel uit zijn duim gezogen maar grondig onderzocht – zoals hij dat in Brussel deed voor zijn laatste, bekroonde roman De hoofdstad.

De vader die als kind heeft beleefd dat de chimpansees de familie, in de apenkooi, het eten brachten, dist dit verhaal in allerlei varianten op. Ditmaal in de Govert Flinckstraat bij de Leichenschmaus, het familie-etentje, na de begrafenis van opa, zijn vader. Maar Menasse geeft de naoorlogse ­kleinzoon het laatste woord. Zijn rol is het om pijnlijke vragen te stellen én te beantwoorden. Hoe kon het bijvoorbeeld dat de apen, en dus zijn joodse grootouders met zijn vader, te eten hadden, terwijl de ­mensen buiten Artis honger leden? De ­kleinzoon schaaft de vernislagen af, die ­nare herinneringen verteerbaar moeten ­maken.

null Beeld

Robert Menasse
De Amerikaanse bril en andere verhalen
(Ich kann jeder sagen)
Vert. Paul Beers. De Arbeiderspers; 176 blz. € 20

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden