Review

Een slecht boek over IBM en Holocaust

De publicatie van 'IBM and the Holocaust' werd mondiaal georkestreerd. Het verscheen tegelijk in acht talen terwijl vijf overlevenden 'in naam van de zes miljoen' een klacht neerlegden tegen IBM. Bij nader toezien blijkt dat onderzoeksjournalist Edwin Black het verband tussen IBM en Holocaust helemaal niet aantoont.

Dat IBM, zoals andere Amerikaanse bedrijven, met nazi-Duitsland heeft gecollaboreerd, was bekend. In september 1998 zette Merry Eisenstadt alles nog eens op een rijtje in de Washington Jewish Week. De SS maakte in minstens vier nazi-kampen gebruik van de ponskaarttechnologie van Dehomag, de Duitse dochtermaatschappij van IBM, om gevangenen te registreren.

Eisenstadts voortreffelijke artikel deed geen stof opwaaien: te genuanceerd, wars van sensatiezucht. Ze concludeerde dat niet aangetoond kon worden dat ponskaarten gebruikt werden voor het opstellen van deportatielijsten en dat niets erop wijst dat IBM bij de jodenmoord betrokken was.

Black, die Eisenstadts artikel niet vermeldt, poneert nu boudweg dat IBM 'bewust betrokken was bij de Holocaust' en de jodenmoord op gang hielp brengen. Thomas J. Watson, president-directeur van IBM, sloot 'een technologisch en commercieel bondgenootschap met Hitler dat uiteindelijk de moord op 6 miljoen Joden zou bevorderen'. Hitler kwam aan de namen van de Joden 'dankzij het werk van IBM-Duitsland aan volkstellingen'.

Historici weten al heel lang hoe de nazi's aan de namen kwamen. In België bijvoorbeeld decreteerde de bezetter eind 1940 dat de Joden zich moesten aanmelden om ingeschreven te worden in het jodenregister. Meer dan 42000 joden gehoorzaamden. In 1944 beschikte de SS-politie over zo'n 56000 met de hand bijgehouden fiches. In sommige landen werden de lijsten opgesteld door de Joodse Raad. Overigens baseerde men zich bij razzia's niet op fiches of lijsten, maar kamde 'gewoon' een wijk uit.

Black suggereert dat de deportaties en vergassingen met behulp van IBM-ponskaarten werden georganiseerd. Bewijzen doet hij dat niet. Integendeel, tussen de regels moet hij toegeven dat er bij deportatie uit getto's ,,geen tijd was om een leger tellers in te zetten. De Joden moesten in plaatselijke volkstellingslokalen zelf hun formulieren komen invullen.'

Black probeert zijn gelijk te halen door het gigantische verschil tussen Nederland en Frankrijk, waar respectievelijk 75 en 25% van de Joden werd uitgeroeid, helemaal aan het gebruik van ponskaarten te wijten. Ook het enorm hoge percentage slachtoffers onder de joden in Nederland is vóór Black door tal van historici bestudeerd en verklaard. De efficiënte registratie -het werk van een 'bevlogen' Nederlands ambtenaar- is slechts één van de vele in een kluwen van elkaar versterkende factoren. De resultaten van dit onderzoek werden kort geleden nog goed samengevat door Bob Moore in 'Victims and Survivors'. Black, die zich voor zijn verhaal over de registratie in Nederland op Moore zegt te baseren, verzwijgt alle andere factoren. Domheid of intellectueel bedrog?

Black had de deportatie- en uitroeiingscijfers van meerdere landen moeten vergelijken. Hij had er België, dat in het percentage slachtoffers een tussenpositie inneemt, bij moeten betrekken. Zou hij weten dat er in België niet één ponskaart werd gebruikt voor registratie en deportatie?

IBM en Watson worden gedemoniseerd, tellingen en ponskaarten gepersonifieerd. 'Dodelijke tellingen', 'ponskaartcodes die de Joden veroordeelden' en 'in een keiharde IBM-identiteit opsloten'. Volgt men Black, dan werden de Joden niet gediscrimineerd, vervolgd en uitgeroeid door nazi's, maar door ponskaarten, door IBM.

Wat de beschrijving van de jodenvervolging en de uitroeiing betreft, is dit boek een aanfluiting van wat geschiedschrijving moet zijn: boordevol onjuistheden, fouten en stereotypen. Zo zouden alle gevangenen bij aankomst in een kamp een vijfcijferig nummer gekregen hebben. Maar anders dan bij ponskaarten en streepjescodes begon men ook in de kampen bij één te tellen en werd er helaas niet gestopt bij honderdduizend. In november 1942 zou het vliegtuigbedrijf Messerschmitt 114606 dwangarbeiders gehuurd hebben van het concentratiekamp Flossenbürg (uit de context blijkt dat Black niet 1942 maar 1944 bedoelt). Dat zijn meer gevangenen dan er in de hele bestaansduur van Flossenbürg (1938-45) in het kamp hebben gezeten.

Black huldigt een extreem intentionalistisch visie op de jodenmoord. Deze interpretatie is geschiedkundig achterhaald. Black heeft zijn stelling ook nodig om zijn these over de betrokkenheid van IBM vol te kunnen houden. Watson distantieerde zich namelijk van jodenvervolging en nazi-Duitsland lang voordat de jodenuitroeiing begon. Watson deed dat deels uit zakelijk opportunisme, maar als vooraanstaand industrieel én voorzitter van de Internationale Kamer van Koophandel kort na Kristallnacht een licht afkeurende brief aan Hitler schrijven en, in juni '40, de medaille terugsturen die hij in 1937 uit handen van de Führer ontvangen had -het is ook weer niet helemaal niks.

Als kind van overlevenden en kind van een tijd waarin het claims om herstelbetalingen regent, betrok Black de Holocaust bij zijn onderzoek naar het oorlogsverleden van IBM. Maar zijn achterhaalde voorstelling van de jodenmoord en de aaneenrijging van fouten, boezemen geen vertrouwen in zijn geschiedkundig kunnen en ondermijnen zijn aanklacht tegen IBM.

Het geval-IBM had als typerend voorbeeld van de morele schizofrenie van het kapitalisme behandeld moeten worden. Multinationals zijn ook in moreel opzicht grensoverschrijdend. Alleen in oorlogstijd als, zoals in het geval van IBM, het behoud van productiecapaciteit, infrastructuur en monopolie op het spel staan, wordt het winstprincipe even opgeheven.

Black had ook de registratie van gevangenen echt moeten onderzoeken. Hij had de honderdduizend ponskaarten die de oorlog overleefd hebben, moeten natrekken. Om welke gevangenen en kampen gaat het? Gaat het om Joden of (ook) om andere gevangenen? Stop die kaarten in een ponskaartsorteerder!

De Nederlandse vertaling is leesbaar maar slordig. Wat dacht u bijvoorbeeld van: ,,Dat de vernietiging van de Joden voor de Führer een obsessie was, was niet erg origineel.' Banalisering van de Holocaust? Nee, bedoeld wordt dat antisemitisme en massamoord op Joden van alle tijden zijn. In vertaling wordt Watson gepromoveerd tot 'de commerciële leider van Duitsland', terwijl Black bedoelt dat Watson voor Duitsland een soort economisch afgevaardigde was. De vertalers hebben het aantal historische fouten nog wat opgedreven door jaartallen en namen te vervormen. Zo wordt een beruchte toespraak van Heinrich Himmler aan Oswald Pohl toegeschreven.

De geschiedenis van de Holocaust wordt vandaag de dag te vaak herschreven en voorgeschreven door aanklagers en advocaten die, in naam van de slachtoffers, herstelbetalingen eisen. Blacks boek valt in deze categorie te rangschikken: holocaustbusiness.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden