Review

Een slavin van de rijken

Via het leven van haar overgrootmoeder bekritiseert Nelleke Noordervliet de 19de-eeuwse mores. Haar voorouder zélf komt zo niet tot leven.

T. van Deel

Nelleke Noordervliet heeft met Hella Haasse een passie voor geschiedenis gemeen, en aangezien zij beiden schrijver zijn, willen zij het verleden niet laten herleven in de vorm van een dor historisch feitenrelaas, maar als een individueel ondergane episode, een door de verbeelding ingekleurd verhaal. Dat kan mooie resultaten opleveren, maar het kan ook een mengvorm van feit en fictie worden, die onbevredigend naar beide kanten blijft.

Dat gevoel bekroop mij bij het lezen van 'Altijd roomboter', een poging van Nelleke Noordervliet om het leven van haar overgrootmoeder, Engelbertha Wiggelaar, geboren 1856, aan de vergetelheid te ontrukken (haar bewoording).

In het eerste hoofdstuk treffen we haar in 1876 aan in het ziekenhuis waar zij, ongehuwd, is bevallen van een kind. Maar niet haar eigen indrukken krijgen we hier te horen, nee, er komt nadrukkelijk een verteller uitleggen dat zij daar, als dienstbode, misbruikt door de zoon des huizes, van eenvoudige komaf, een soort slavin van de rijken, de 19de eeuw in een notendop vertegenwoordigt.

De verbeelding fungeert te veel als uitleg, en veroordeling: van de tijdgeest, de maatschappelijke situatie, de moraal. Niet alleen in de beschouwelijke passages, ook in de vertellende -die stilistisch inderdaad van elkaar te onderscheiden zijn- overheerst het demonstratieve. De geschiedenislessen bestaan uit de bekende algemeenheden, die volautomatisch worden gebracht: ,,Prostitutie baarde de burgerij ernstige zorgen. Er was een morele herbewapening gaande met als brandpunt van burgerlijke aandacht de controle door sanitaire instanties op de gezondheid van de hoeren.''

Tegenover deze historische informatie in de bijbehorende stijl staat dan de evenzeer historisch bedoelde verbeelding, die de nieuwbakken moeder als volgt opvoert: ,,Hij is mijn vlees en bloed, denkt ze, maar hij kan net zo goed van een ander zijn. Hij voelt niet eigen. Hij is van zijn vader, denkt ze. Hij is door zijn vader in mij geplant. Maar zijn vader weet niet van zijn bestaan. Ze zucht. Zo gaat dat. Ze had het kunnen weten. Zo naïef was ze ook weer niet. Niettemin hoop je altijd dat het voor jou anders zal zijn. Natuurlijk heeft hij gezegd: Ik zal voor je zorgen, wat er ook gebeurt. Dat zeggen alle mannen die een meisje ontmaagden.''

Hier lopen allerlei standpunten door elkaar heen: die van de moeder en die van de verteller of schrijver. De balans tussen verhaal, essay en historisch relaas is hier zoek en Nelleke Noordervliet moet telkens de brug slaan tussen een van deze drie.

Als de documenten heel weinig prijsgeven van het leven van deze overgrootmoeder, moet de algemene geschiedenis de gaten dichten. Engelbertha wordt door haar achterkleinkind geconfronteerd met Domela Nieuwenhuis, met het feminisme, zelfs heeft zij een -lang niet onvermakelijk- gesprek met Sigmund Freud, die destijds Leiden eens heeft bezocht. Haar individu gaat inderdaad een fusie aan met haar tijd en plaats: de geschiedenis wordt weerspiegeld in één persoon.

Seksuele onderdrukking en mannelijke superioriteit, verschillen tussen onderklasse en geprivilegieerde burgerij en rijken, socialisme - al deze onderwerpen wemelen hier over de bladzijden in een onderstrepende, enigszins vette stijl. Het historische pathos van Noordervliet verdraagt zich niet altijd met de literaire pretenties van het geheel. Je moet nogal wat belangstelling opbrengen voor een grote familie, met veel namen (voornamen dikwijls) die maar niet tot leven komen. De genealogie grenst niet vanzelfsprekend aan de literatuur.

Nelleke Noordervliet laat enkele keren merken dat het haar erom begonnen is de voorgeschiedenis van haar eigen karakter te schrijven, 'de omstandigheden die geleid hebben tot basisvoorwaarden van mijn eigen bestaan (...) te schetsen en te duiden'. De opstandige en vrijheidslievende, de feministische en nieuwsgierige lijn van overgrootmoeder naar achterkleinkind.

Achteraf was het beter geweest als Nelleke Noordervliet die hele collectieve geschiedenis had gevangen in een vrijwel geheel verbeelde 'historische' roman over haar overgrootmoeder. Dan had de fictie de menigte witte plekken op de landkaart van deze vrouw met verve ingevuld.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden